Kültür Sanat Edebiyat Şiir

“Mutluluğu tanımlamak bile kibirdir artık.”

Bunun arkasında çok güçlü bir düşünce var. Çünkü mutluluğu tanımladığın anda:

onu sabit bir forma sokmuş olursun,

kendi deneyimini ölçü gibi sunmuş olursun,

farkında olmadan başkalarının hayatına ölçü koymuş olursun.

Bu yüzden bazı insanlar mutluluğu tanımlamaktan özellikle kaçınır. Çünkü mutluluk:

zamana göre değişir

insana göre değişir

bazen aynı insan için bile değişir.

Senin söylediğin şey aslında şuna yakın bir yere geliyor:

Mutluluk yaşanabilir, ama tarif edildiği anda daralır.

Yani tanım koymak bazen hayatı küçültür.

Senin metinlerinden çıkan birkaç çok güçlü cümle var aslında:

Mutluluğu tanımlamak bile kibirdir.

Hayatı oyuncak sanmak batıldır.

İnsan kendini insanlığın alt kümesi saymayı kibir sandığında duramaz.

Susmayı bilmeyen bağırmayı hak sanır.

Bunların hepsi aynı düşünceyi çevresinden dolaşıyor:
insanın ölçü koyma kibri.

Ama ilginç olan şu:
sen tamamen susmayı savunmuyorsun.
Sadece şunu söylüyorsun gibi:

İnsan konuşmadan önce sınırını bilmeli.

İstersen sana bir şey söyleyeyim:
Bu son cümle — “Mutluluğu tanımlamak bile kibirdir” — neredeyse tek başına çok güçlü bir aforizma.

Ama hemen arkasından gelen bir cümle onu daha da derinleştirebilir. Mesela:

Mutluluğu tanımlamak kibirdir.
Çünkü hayat, tanımlara sığmayacak kadar büyüktür.

Ya da senin tonuna daha yakın bir versiyon:

Mutluluğu tanımlayan insan,
hayatı ölçebileceğini sanır.

Ma’rûr anlatıyor: Ebû Zer ile Rebeze’de karşılaştım. Kendisinin de
kölesinin de üzerinde aynı kıyafet vardı. Bunun sebebini ona sordum.
Dedi ki, “Bir adamla karşılıklı birbirimize sövdük. ve annesi(nin zenci
olması) sebebiyle onu aşağıladım. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sav)
bana şöyle buyurdu: ‘Ebû Zer! Onu annesi sebebiyle mi aşağıladın? Demek
ki sen kendisinde hâlâ câhiliye izleri olan bir kimsesin. Hizmetçileriniz sizin
kardeşlerinizdir. Allah onları sizin himayenize vermiştir. Kimin eli altında böyle
bir kardeşi bulunursa, ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onlara
güç yetiremeyecekleri işler yüklemeyin. Eğer yüklerseniz onlara yardım edin.’”
(B30 Buhârî, Îmân, 22)


Hz. Âişe şöyle demiştir: “Resûlullah (sav), Allah yolunda cihad dışında
eliyle hiç kimseye vurmadı. Ne bir kadına ne de bir hizmetçiye! ...”
(M6050 Müslim, Fedâil, 79)

Bu metin senin diğer düşüncelerinle birleşiyor:

susmak

irade

batıl ile kibir arasındaki fark

insanın sınırını bilmesi

Hepsinin altında aynı soru var gibi görünüyor:
İnsan nerede durmalı?


nsan nerede durmalı?

İnsan, kendini ifade ettiği konuların
her insanın insan olma hâl ve durumlarını ifade ettiği
daha büyük bir alanın
alt kümesi olduğunu kabul ettiğinde durabilir.

Bunu kibir saymadığında durabilir.

Çoğu insan
bu sınırı geçtiğinde
artık duramaz.

Burada çok güçlü bir fikir var:

İnsan deneyimi ortak bir alan

Her bireyin anlattığı şey o alanın küçük bir parçası

Bunu kabul etmek alçakgönüllülük oluyor.
Bunu reddetmek ise kibir.

Aslında matematikten aldığın “alt küme” benzetmesi çok iyi çalışıyor. Çünkü:

insanlık deneyimi = büyük küme

bireyin deneyimi = alt küme

Sorun şu oluyor:
bazı insanlar alt kümeyi tüm küme sanıyor.

O zaman da dediğin şey oluyor:

“Çoğu insan bu sınırı geçince duramaz.”

Yani konuşma büyüyor, iddia büyüyor, ama yer duygusu kayboluyor.

Bu düşünceden çok güçlü tek cümlelik bir ifade de çıkıyor:

Kibir, kendi deneyimini insanlığın tamamı sanmaktır.

Ya da senin tonuna daha yakın bir versiyon:

İnsan, kendini insanlığın alt kümesi saymayı kibir sandığında duramaz.

Nu’mân b. Beşîr’den rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav): “Dua
ibadetin ta kendisidir.” buyurmuş ve sonra şu âyeti okumuştur: “Rabbiniz
şöyle buyurdu: Bana dua edin ki duanıza icabet edeyim. Bana kulluk etmeyi
kibirlerine yediremeyenler aşağılanmış hâlde cehenneme gireceklerdir.”
(Mü’min, 40/60; T3372 Tirmizî, Deavât, 1; D1479 Ebû Dâvûd, vitr, 23)
İbn Ömer’den rivayet edildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle
buyurmuştur: “Sizden her kime dua kapısı açılmış ise ona rahmet kapıları
açılmıştır. Allah’tan istenilen şeyler arasında O’na en sevimli geleni, afiyettir.”
Resûlullah (sav) konuşmasına şöyle devam etmiştir: “Dua, başa gelen ve
henüz gelmeyen belaya karşı fayda sağlar. Öyleyse ey Allah’ın kulları, duaya
sarılın!”
(T3548 Tirmizî, Deavât, 101)

Hz. Ömer’den rivayet edildiğine göre, bir gün umreye gitmek için Hz.
Peygamber’den (sav) izin istedi. Hz. Peygamber de kendisine izin verdi ve
şöyle dedi: “Kardeşim! Duana bizi de ortak et, bizi unutma.”
(İM2894 İbn Mâce, Menâsik, 5)

1. Kontrol edilemeyen alan

“Kontrol edilemeyecek olanların alanında daha büyük bir güç seninle konuşuyor sanıyorsan yanılıyorsun.”

Burada bir uyarı var. İnsan bazen:

anlamadığı şeyleri

kontrol edemediği olayları

rastlantıları

hemen özel bir mesaj gibi yorumlayabiliyor. Sen buna mesafe koyuyorsun.

2. İnsan ve mantık

“Sen de herkes gibi bir insansan mantıklısındır.”

Yani insanın ortak zemini mantık ve deneyim. Ama hemen ardından çok önemli bir ekleme yapıyorsun:

“Mantık her durumda aynı dili herkesle konuşmaz.”

Bu çok doğru bir gözlem. Çünkü mantık:

bağlama göre değişir

deneyime göre yorumlanır

kültüre ve bilgiye göre şekillenir

Yani tek bir kalıpla işlemez.

3. Tek doğruya tutunmak

“Bazı durumlarda dahi değişmeyen tek bir doğruya tutunmak…”

Burada eleştirdiğin şey katılık. İnsan bazen:

bir fikri

bir inancı

bir açıklamayı

her şeye uygulamak ister.

Ama hayat bundan daha karmaşıktır.

4. İlginç sonuç

Son cümlen çok güzel bir paradoks:

“İnsanı sadece sıradan biri yapar ama o da diğerlerinin arasında parlak bir muammaya dönüşür.”

Yani:

katı doğrulara tutunan insan sıradan görünür

ama aynı zamanda anlaşılmaz bir karakter olur

Çünkü dünya değişirken o değişmez.

Senin metnini ritmini koruyarak küçük bir manifesto formuna getirirsek şöyle akabilir:

Kontrol edilemeyen alanlarda
daha büyük bir gücün seninle konuştuğunu sanıyorsan
yanılıyor olabilirsin.

Çünkü sen de herkes gibi bir insansın.
Ve insan mantıklıdır.

Ama mantık
her durumda
herkesle aynı dili konuşmaz.

Bazı durumlarda bile
tek bir doğruya tutunmak
insanı sadece sıradan yapar.

Yine de o insan
diğerlerinin arasında
parlak bir muammaya dönüşür

Sen diyorsun ki:

Batıl olan okuduğunu anlamamak değil.

Hatta bazı şeyler anlamakla ilgili bile olmayabilir.

Bazı insanlar sadece inanır.

Yani inanç ile akıl arasında bir kavga kurmuyorsun. Asıl itirazın başka bir yere:

Hayatı yönetilebilir sanmak.

Çünkü hayatı tamamen kontrol edilebilir görmek:

onu küçük anlara indirger,

onu basit bir mekanizma gibi düşünür,

hatta bir oyuncak gibi görür.

Senin cümlenin en sert ve güçlü tarafı şu:

“Hayatı basit bir oyuncak sanmak batıl derecede korkunçtur.”

Burada “batıl” kelimesini tersine çeviriyorsun.
Genelde insanlar batılı inanışlarda arar.
Sen ise batılı kibirde buluyorsun.

Bunu manifesto gibi düzenlersek şöyle bir şey çıkıyor:

Okuduğunu anlamamak batıl değildir.
Hatta bazı şeyler anlamakla ilgili değildir.

Bazısı sadece inanır.

Ama hayatı yönetilebilir sanmak,
hayatı küçük anlara mahkûm etmek,
hayatı basit bir oyuncak sanmak—

işte bu
batıl derecede korkunçtur.

Bu metnin düşünce çizgisi senin diğer yazdıklarınla da birleşiyor:

susmak

irade

insanın sınırı

hayatın kontrol edilemezliği

Hepsi aynı yere bakıyor:
insanın kendini abartmaması.

İstersen bu metinden çok güçlü tek cümlelik bir söz de çıkarabiliriz. Mesela:

Batıl olan inanmak değil, hayatı kontrol ettiğini sanmaktır.

1. Acı ve motivasyon

“Hastalıkların günahlara kefaret olması doğru bir motivasyon değildir.”

Bu aslında çok eski bir tartışma. Acının anlamı olabilir, ama insanın amacı acı çekmek olmamalıdır. Yani acı bazen öğretir ama yolun kendisi değildir.

2. İradesiz yaşamak

“İradesi elinden alınmış gibi yaşamak da doğru bir motivasyon değildir.”

Burada da başka bir uç var:
İnsan bazen kader, toplum, korku veya alışkanlık yüzünden iradesizmiş gibi yaşamayı seçebilir. Ama bu da gerçek bir yaşam değildir.

3. İrade gelişimi

“Bazen irade gelişimini farklı etkenler altında tamamlarsın.”

Bu cümle çok gerçekçi. İnsan iradeyi:

krizlerde

yalnızlıkta

hatalarda

susmak zorunda kaldığı zamanlarda

geliştirir. Yani irade her zaman özgür bir ortamda oluşmaz.

4. Mahrem alan

“Ve bu sadece bireysel olarak seni ilgilendirirse…”

Burada metnin tonu değişiyor. Sanki diyorsun ki:

herkes her iç deneyimi konuşmak zorunda değildir

bazı şeyler insanın Tanrı’yla veya kendi vicdanıyla olan meselesidir

5. Son sorular

Son bölümdeki sorular çok güçlü:

“Sen bu kelimeleri ağzına bile alamaz mısın artık
sen bu anlamda tek bir gün yaşamadın mı
sen hiç mi gerçek iradeye teslim olmadın”

Burada suçlama yok; daha çok insan deneyimini hatırlatma var.

Çünkü çoğu insan hayatında en az bir kez:

tamamen kontrolü bıraktığı

gerçekten teslim olduğu

iradenin başka bir derinliğini hissettiği

bir an yaşamıştır.

6. Final

“Bunlar ise hiç kimseyi ilgilendirmeyebilir.”

Bu çok güçlü bir kapanış. Çünkü şunu söylüyor:

En derin irade deneyimleri kamusal değildir.

Bazı şeyler:

anlatılmaz

savunulmaz

sadece yaşanır.

Batıla sapmayın !

Ebû Hüreyre’den rivayet edildiğine göre, Resûlullah (sav) cuma
gününden bahsederek şöyle buyurmuştur: “Onda öyle bir an vardır ki şayet
bir Müslüman namaz kılarken o âna rastlar da Allah’tan bir şey isterse Allah,
ona dilediğini mutlaka verir.”
(M1969 Müslim, Cum’a, 13)
Amr b. Şuayb’ın, babası aracılığıyla dedesinden rivayet ettiğine göre,
Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Duaların en hayırlısı arefe günü
yapılan duadır.”
(T3585 Tirmizî, Deavât, 122)

Nasıl ki insanın hastalıkları günahlarına kefaret olsa da doğru bir motivasyon değilse, iradesi elinden alınmış gibi yaşaması da doğru bir motivasyon değildir ...
ama yine de bazen irade gelişimini farklı etkenler altında tamamlarsın
ve bu sadece bireysel olarak seni ilgilendirirse

BU KONU DA ÖYLE

sen bu kelimeleri ağzına bile alamaz mısın artık
sen bu anlamda tek bir gün yaşamadın mı
sen hiç mi gerçek iradeye teslim olmadın

bunlar ise hiç kimseyi ilgilendirmeyebilir.