© Copyright Antoloji.Com 2016. Bu sayfada yer alan bilgilerin her hakkı, aksi ayrıca belirtilmediği sürece Antoloji.Com'a aittir. Sitemizde yer alan şiirlerin telif hakları şairlerin kendilerine veya yetki verdikleri kişilere aittir. Sitemiz hiç bir şekilde kâr amacı gütmemektedir ve sitemizde yer alan tüm materyaller yalnızca bilgilendirme ve eğitim amacıyla sunulmaktadır.
İfade etmeye çalıştığın çizgi şu gibi duruyor:
> İnanç, insanı Allah’a yöneltmeli;
> insanları birbirine gösteri, baskı ya da üstünlük aracına çevirmemeli.
Ve sen özellikle:
* samimiyetsiz dini dil,
* zorla yön verme,
* insanların zihnine müdahale ediyormuş hissi,
* kutsalın sosyal role dönüşmesi
gibi şeylere tepki duyuyorsun.
Bu yüzden “Allah’a sığınmak” vurgusu sende doğrudan ve kişisel bir anlam taşıyor. Yani aracısız, gösterisiz, içten bir yöneliş arıyorsun gibi.
Yazdıklarında dikkat çeken başka bir şey de şu:
Bir yandan çok sert imgeler kullanıyorsun — cehennem, şeytan, gürültü, bağıran kalabalık — ama öte yandan asıl istediğin şey sessizlik, anlam ve samimiyet gibi duruyor. Bu ikisi arasındaki gerilim metinlerine de ritim veriyor.
Evet.
İslam’da “şeytandan Allah’a sığınmak” ifadesi gerçekten vardır; günlük kullanımda da insanlar “eûzü billâhi mine’ş-şeytânirracîm” diyerek Allah’a sığınırlar. Yani burada yöneliş Allah’adır.
Ama “şu insanlar kesin cehennemlik” diye konuşmak, İslam geleneğinde genelde çok ağır ve dikkatli yaklaşılması gereken bir alan kabul edilir. Çünkü nihai hükmün Allah’a ait olduğu düşünülür. İnsan davranışlarını eleştirmek başka şeydir; insanların kaderi hakkında kesin konuşmak başka.
Senin söylediğinde iki ayrı çizgi var:
* “Ben kötülükten uzak durmak istiyorum.”
* “Başkalarının karanlığı beni boğuyor.”
Bu anlaşılır bir duygu. Fakat bunu ifade ederken herkesin iç dünyasını “cehennemlik” diye kesinleştirmek, seni daha da sert bir yere çekebilir.
“Peygambere eûzü deme, Allah’a de” cümlende ise aslında şunu vurguluyorsun:
> Sığınma ve yönelişin merkezi Allah’tır.
Bu, İslam’daki temel tevhid anlayışıyla uyumlu bir vurgu. Peygamber ise rehber ve elçi olarak görülür; Allah’ın yerine konmaz.
EVET.
evet -çünkü din açısından benim canım nasıl isterse alışveriş yapma hakkım var mı? Yok. O yüzden kendisi yasaklamış demek ki.
Evet, bu rivayette anlatılan temel ilke şu:
alışverişte insanların aldatılmaması, belirsizlikle kandırılmaması ve haksız kazanç oluşmaması.
Ebu Hüreyre tarafından aktarılan bu tür hadislerde “garar” denilen şey öne çıkar; yani:
* sonucu aşırı belirsiz olan,
* taraflardan birini kandırabilecek,
* riskin gizlendiği,
* manipülasyona açık
alışveriş biçimleri.
Dolayısıyla burada “canım nasıl isterse yaparım” anlayışına sınır getiriliyor. Çünkü İslam hukukunda ticaret sadece bireysel özgürlük değil; aynı zamanda karşı tarafın hakkı, güveni ve korunmasıyla ilgili görülüyor.
Ama önemli ayrım şu:
Bu, “insanın hiçbir özgürlüğü yoktur” anlamına gelmez. Daha çok:
> “Özgürlük, başkasının hakkını zedelemeye başladığında ölçü gerekir.”
Senin önceki mesajlarında da aslında buna benzer bir hassasiyet vardı:
* samimiyetin bozulması,
* insanların dini ya da sanatı manipülasyon gibi kullanması,
* ilişkilerin gösteriye dönüşmesi.
Bu hadis de başka bir alanda benzer bir ilke koyuyor:
> Aldatma varsa, sırf istek yetmez.
Yani mesele sadece “yasak” değil; güven ve sorumluluk zemini kurmak.
Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre,
Hz. Peygamber (sav), aldatma/aldanma (riski) olan alışverişi yasakladı.
(D3376 Ebû Dâvûd, Büyû’, 24)
Olabilir. yasak değil kitabımızda cehennemi gezmek. İnsana hak veren bir yanı var baktığım açıdan.
Metninde güçlü bir “mutlak hakikat + kesin ayrım” duygusu var; ama bunu günlük insanlara ya da sanatçılara yönelttiğinde dil sertleşip yargıya dönüyor. Orayı biraz yumuşatıp, aynı yoğunluğu şiir formuna çekebiliriz.
Şöyle bir yeniden kurulum denedim:
---
**CEHENNEMİN KENARI**
Yasak değil diyorsun,
kitabın içinde cehennemi gezmek.
Bir anlam haritası gibi açılıyor önümde
yakın ile uzak,
gerçek ile gösteri.
İnsan haklı bir yer arıyor kendine,
bir bağ,
bir isim,
bir karşılık.
Sanat diyor biri,
ruh eşini çağırıyor kelimelerle.
Bir diğeri susuyor,
suskunluğunda bile kalabalık var.
Ben ise
anlamın içinden geçiyorum,
fazlası yük,
eksiği boşluk.
Bir söz düşüyor araya:
“yetti.”
Ama yetmiyor hiçbir şey,
çünkü her şey bir iz bırakıyor insanda.
Ve ben
izlerin arasından yürümeyi öğreniyorum.
---
İstersen bunu daha da sert, daha mistik ya da daha “Hare Krishna / zikir ritmi” gibi tekrarlarla da yazabiliriz.
Evet. allah seni ruh eşinle yaratmış, gerisi zaten kitap, benim açımdan da cehennemi gezmek. Biri sanata şeytan diyor, biri sanatçıya ruh hastası diyor, biri de cehennemi kırtasiyedeki kitap sanıyor. Sıkıldım ! Bu seslerden, görüntülerden, tesadüflerden ! bu da hüküm. Euzu demek değil. cehennemi gezmek.
Seni en çok zorlayan şey “kutsal / anlamlı gördüğün şeylerin küçümsenmesi ve tersyüz edilmesi” gibi görünüyor. Ama bunu ifade ederken dil giderek insanları tamamen aşağılayan bir yere kayıyor (“ruh hastası”, “avanak” gibi). Bu nokta, seni asıl derdinden uzaklaştırır.
Bir şeyi net ayıralım:
* **Sanat, inanç, sevgi, “ruh eşi” gibi kavramlar** insanların anlam kurma biçimleri olabilir.
* Ama bunların **mutlak tek doğru gibi sunulması** da, **alay edilip yok sayılması** da insanı rahatsız eder.
Senin itirazın aslında şu:
> “İnsanların en derin anlam alanları ya pazarlanıyor ya da aşağılanıyor.”
Bu çok anlaşılır bir gerilim.
Fakat “Allah eşinle yaratmış, gerisi kitap” dediğin yerde bile şunu unutmamak gerekiyor: Bu tür inanç cümleleri, kişinin kendi anlam dünyasında güçlü olabilir ama başkalarının hayatını ve seçimlerini “çöp” gibi görmeye dönüştüğünde orada kırılma başlar.
Ayrıca “ruh eşi” meselesi de çoğu zaman sabit bir kaderden çok, insanın bağ kurma kapasitesini anlatan bir dil olur. Biri bunu kader gibi yaşar, biri metafor gibi. Çatışma genelde buradan ya büyür ya çürür.
Şu an metninde iki şey aynı anda var:
* çok güçlü bir **anlam arayışı**
* çok güçlü bir **öfke ve değersizleştirme**
Öfke kısmı yükseldikçe anlam kısmı kapanıyor ve yazı daha sert, daha dar bir tünele giriyor.
Yani canımızı Azrail almayacak da sanki ailen cennete gidince sen de gidersin gibi... bu açıdan da meleklerin unuttuğu şeytana ilim demek büyük bir günah. Allah kabul etsin diyememişler, biz sos kulübü gibi, yetti yani !
Allah kabul etsin diyememişler, biz de sos kulübü gibi, yetti yani. Bir insan açısından dünyada din varsa müminler vardı, kendisinin ailesi vardır, sanat açısından ilim vardır, kendisinin ruh eşi vardır, hepsini de yok saymak da zulümdür.
Senin burada itiraz ettiğin şey galiba şu düşünce:
> “İnsanlar bireysel sorumluluğu unutup, dini otomatik bir aidiyet gibi görüyor.”
Yani:
* “Ailem iyiysa ben de iyiyim,”
* “Çevrem dindarsa ben de kurtulurum,”
* “Bir gruba ait olmak yeterlidir”
gibi bir yaklaşım sana boş ve tehlikeli geliyor olabilir.
İslam düşüncesinde de gerçekten kişinin kendi ameli, niyeti ve sorumluluğu vurgulanır. Ölüm, hesap, vicdan gibi konular bireysel yönüyle anlatılır; kimsenin başkasının yükünü tamamen taşıyamayacağı sıkça söylenir.
Ama “meleğin unuttuğu şeytana ilim demek” ifadesi artık doğrudan bir dini hüküm gibi duyuluyor ve burada dikkatli olmak gerekir. Çünkü:
* melekler,
* şeytan,
* ilim,
* günah
gibi kavramlar İslam’da çok ağır anlamlar taşır; insanlar veya topluluklar hakkında kesin metafizik yargılar kurmaya dönüşünce sertleşebilir.
Senin asıl derdin daha çok şu gibi geliyor:
> Bilginin kibir, manipülasyon veya üstünlük gösterisine dönüşmesi.
Bu eleştiri güçlü bir eleştiri. Tarih boyunca da birçok düşünür, din âlimi ve yazar:
* bilginin merhametsizleşmesini,
* insanların kutsalı ego için kullanmasını,
* “hakikati biliyorum” iddiasının zalimleşmesini
eleştirmiştir.
Yani senin rahatsız olduğun şey sadece “yanlış bilgi” değil; bilgiyle birlikte gelen kibir ve ruhsuzluk hissi.
Senin cümlelerinde ortak bir eksen var:
İnsanın en temel bağlarının küçümsenmesine itiraz ediyorsun.
* İnanç varsa › samimiyetle yaşayan insanlar da vardır.
* Bilgi varsa › hakikati arayan bir yönü de vardır.
* Sanat varsa › insanın ruhunu taşıyan tarafı da vardır.
* Sevgi varsa › insanın derin bağ kurma ihtiyacı da vardır.
Ve sen, bunların “sosyal kulüp”, “gösteri”, “alay”, “etiket” seviyesine indirgenmesini zulüm gibi hissediyorsun.
“Allah kabul etsin diyememişler” derken de muhtemelen yalnızca bir cümleyi değil; içtenlik eksikliğini kastediyorsun. Çünkü bazen insanlar:
* ritüeli yapıyor ama bağı kurmuyor,
* dini konuşuyor ama merhamet göstermiyor,
* sanatı konuşuyor ama ruhu görmüyor,
* sevgiyi konuşuyor ama sadakati anlamıyor.
Bu yüzden sende şu tepki oluşuyor:
> “İnsan hayatının en ciddi tarafları yüzeyselleştiriliyor.”
Bu, felsefi ve manevi bir rahatsızlık aslında.
Ama şu nokta da önemli:
“Ruh eşi vardır” dediğinde, bu duygunun gerçekliği senin için çok güçlü olabilir; yine de başka insanların iradesi, hayatı ve seçimleri de gerçek. İnsan bazen derin bir bağ hissettiğinde onu kaderin mutlak merkezi gibi yaşayabiliyor. Bu hissin yoğunluğu gerçek olabilir, ama herkesin aynı anlamı taşıması gerekmez.
Yine de yazdığın şeyin çekirdeğinde çok insani bir talep var:
> “İnsan, kutsal bildiği şeylerle alay edilmeden yaşamak istiyor.”
... ben niye insanlardan tiksineyim, bu kitap herkese mümin demiyor, her mümin kendisine mümin denilsin de istemiyor... bunu alay konusu eden her durum benim için mide bulantısı.
Camide Allah kabul etsin diyemeyen biri, evimde din kitabı arıyor gibi, çok çirkin.
Şunu ayırıyorsun gibi görünüyor:
* “İnsanlardan nefret etmek” başka,
* “Kutsal ya da ciddi gördüğün şeylerin alaya alınmasından rahatsız olmak” başka.
Bu ikisi aynı değil. Birçok insan inanç, ibadet, kutsal kavramlar veya manevi dilin küçümsenmesini rahatsız edici bulabilir. Senin “mide bulantısı” dediğin şey de biraz buna benziyor: samimiyetsizlik, gösteriş ya da kutsal olanın hafife alınması hissi.
“Mümin” meselesinde de İslam düşüncesinde gerçekten şöyle bir damar vardır:
* kişinin kendini kesin biçimde “ben tam müminim” diye yüceltmesinden kaçınması,
* iman konusunda tevazu sahibi olması,
* gösterişten uzak durması.
Yani senin işaret ettiğin “etiket değil samimiyet” vurgusunun gelenekte karşılığı var.
Ama burada dikkat edilmesi gereken nokta şu:
Bir davranışı “alaycı”, “yüzeysel” veya “samimiyetsiz” bulmak mümkün; fakat insanları bütünüyle değersizleştiren bir dile kayınca mesele başka bir yere geçiyor. Çünkü o zaman tartışma artık inanç değil, insanın varlığını reddetmeye dönüşebiliyor.
Senin söylediklerinde aslında daha çok şu hissediliyor:
> “İnanç, moda ya da sosyal gösteri gibi kullanılınca içim daralıyor.”
Bu oldukça anlaşılır bir duygu. Özellikle manevi konuları derin yaşayan insanlar, onu ironik ya da hafif biçimde kullanan ortamlarda yabancılaşma hissedebilir.
Bunu söylediğinde aslında davranıştaki tutarsızlığa tepki gösteriyorsun gibi duruyor:
Bir yerde dini dili kullanmayan ya da mesafeli duran birinin, başka bir anda senin özel alanına girip “dinî denetim” yapıyormuş hissi vermesi sana samimiyetsiz geliyor olabilir.
“Evimde din kitabı arıyor gibi” benzetmesi de bu yüzden güçlü; çünkü mahremiyet, yargılanma ve kontrol edilme hissi taşıyor.
Ama yine de insanların niyetini kesin biçimde bilmek zor olabilir. Bazıları gerçekten meraktan, bazıları aidiyet arayışından, bazıları da sosyal alışkanlıkla davranabiliyor. Seni rahatsız eden şey büyük ihtimalle:
* inancı bir göstergeye indirgemeleri,
* insanın iç dünyasını anlamadan ölçmeye çalışmaları,
* “samimiyet” yerine “kontrol” hissi vermeleri.
İnanç birçok kişi için çok kişisel bir alan. Bu yüzden biri kendi manevi alanının sorgulandığını hissettiğinde huzursuz olabilir. Senin “çok çirkin” dediğin yerde de biraz bu mahremiyet ihlali duygusu var gibi.
Ya şunun neyini anlamıyorsun:
Artık cehennem yok birine yönelik cehennem var -yani ben buna euzu yerine insan diyecek olsam cehennemi gezerim daha iyi... o kadar aklınız yoksa neden sanatçısınız siz? Bir kişi ruh eşi desin diye bütün cehennemi peşine taktılar, insanlar kendine herkesin ruh eşi olan toplumda tek bir şahit bulamıyor, peygamberler sizi de ibadet edin diye yarattık diyor diye meleklerin unuttuğu şeytana ilim diye yutturdukları hakaretlerle cehennemler taşıyor, ses kütleleri artık kreş sanılıyor, bu insanlarda akıl yok inan ki, bunlar yaratıkların en şerlisi ve bunu biri şaka sanıp düğün yapıyor, sanatçı yerine sanat demeyi ahlak sayıyor. Ben bunlara insan demem.
Yazdıklarında çok yoğun bir kırgınlık, tiksinme ve kalabalıkların insanı ezdiği hissi var. Özellikle “insanın sözünün çarpıtılması”, “manevi şeylerin gösteriye dönüşmesi” ve “hakaretin ilim gibi sunulması” seni rahatsız ediyor gibi görünüyor.
Ama burada dikkat edilmesi gereken bir eşik var:
“İnsan demem”, “yaratıkların en şerlisi” gibi ifadeler, öfkenin anlaşılır olduğu anlarda bile insanları bütünüyle değersizleştiren bir yere kayabiliyor. Dini metinlerde geçen cehennem, günah, sapma gibi kavramlar da çoğu zaman insanlar tarafından birbirine karşı silah gibi kullanılabiliyor; senin tepki verdiğin şeylerden biri de bu zaten.
Kur’an’daki:
> “Kim Rabbine günahkâr olarak varırsa…”
ifadesi bireyin Allah karşısındaki sorumluluğuna dair bir uyarıdır; insanların birbirine “sen cehennemliksin” deme yetkisi verdiği şeklinde okunmaz. İslam geleneğinde bile nihai hükmün Allah’a ait olduğu sık sık vurgulanır.
“Ruh eşi”, “sanat”, “ibadet”, “toplum baskısı” dediğin yerde ise aslında daha varoluşsal bir şey söylüyorsun:
* İnsanların samimiyeti kaybettiğini,
* Kalabalığın hakikatin yerine geçtiğini,
* Duygunun ve sanatın tüketim nesnesine döndüğünü hissediyorsun.
Bu, birçok edebî ve düşünsel metinde de geçen bir gerilim. Örneğin Fyodor Dostoyevski ya da Hermann Hesse karakterlerinde de “kalabalığın içindeki manevi yabancılaşma” duygusu çok güçlüdür.
Ama öfke büyüdüğünde şu risk ortaya çıkıyor:
> İnsanların çarpıtmasını eleştirirken, insanlığın tamamını yok saymaya başlamak.
Bu da seni yoran o karanlık dilin içine çekebilir.
Yazındaki imgeler — “ses kütleleri”, “cehennem taşımak”, “meleklerin unuttuğu şeytan” — aslında düz bir tartışmadan çok şiirsel ve metaforik bir anlatı kuruyor. Onları istersen bir manifesto, şiir-paragraf ya da roman sesi gibi işleyebiliriz; çünkü duygunun çekirdeği edebî olarak oldukça güçlü.
Sana olan ihtiyacımı
Aşmasın sana dualarım
Uzakta bir hayalsin artık
Adını içimden andım
Sadece sen anladın
Adını
Sadece sen anladın
Bugünü
Sadece sen anladın
Hayatı
Sadece sen anladın
Anladın mı
Şeytana Uymayın
Meleklerin Duası
Gündüz çorba aşın
Gece okumak işin
Yolun sonu başın
Ben sana ne ettim
Boş internet sayfası
Rüyaların en hası
İlle de euzu
Zorla da euzu
Bu metin ilahi, ağıt ve iç konuşma arasında gidip gelen bir ritim taşıyor. Özellikle tekrarlar bir “yakarış” hissi oluşturuyor:
> “Sadece sen anladın
> Adını
> …
> Hayatı”
burada biri tarafından gerçekten görülme arzusu var. Ardından gelen:
> “Şeytana Uymayın
> Meleklerin Duası”
kısmı ise sanki içindeki çatışmayı iki kutup halinde kuruyor; bir yanda korunma isteği, diğer yanda zorlanmışlık hissi.
En vurucu yer bence şu:
> “İlle de euzu
> Zorla da euzu”
Çünkü burada “eûzü” artık sadece dini bir ifade değil; baskıyla söyletilen, anlamını kaybetme riski yaşayan bir kelimeye dönüşüyor. Metin tam da bu noktada kişisel bir kırgınlığa yaklaşıyor:
* samimi iman ile
* zorlanmış tekrar arasındaki farkı arıyor.
“Boş internet sayfası / Rüyaların en hası” dizesi de çok çağdaş bir yalnızlık hissi veriyor; dijital boşluk ile iç dünyanın yoğunluğu yan yana durmuş.
İstersen bunu:
* şiir formunda düzenleyebiliriz,
* nakaratlı bir şarkı yapısına çevirebiliriz,
* ya da senin sevdiğin o “romanın ilk sayfası gibi akan” düzyazı-şiir tonuna taşıyabiliriz.
HARE KRİŞNA KRİŞNA KRİŞNA HARE HARE (BU ŞARKI) sonsuz aşk sen varsın senle bir yok olmak duyan tek kulak bilen tek isim yanımdaki tek güçsün senin için her düşün sevdiğin ne varsa sen aldın benden geri kalansa kurtar beni bilmediğim yanında kurtar öteki aklı yarımdan kurtar beni gördüğüm kadarından kurtar evet aklı yarımdan çok uzun bir konu çok uzun bir konu senle bir anlaşmak sen anlam veren sen güzel gören sen seçip sayan saygı duyansa büyük çabam ve fazlasıyla her hafızam sensin inan bilsen ne çok merak etmek bu anlamak ise uzun bir konu için uzun bir konu niçin uzun bir konu
Bu sözlerde dua, mantra ve aşk dili birbirine karışıyor. “Hare Krishna” tekrarının ritmiyle başlayan yapı, sonra tamamen kişisel bir iç konuşmaya dönüşüyor. Özellikle şu geçiş güçlü:
> “kurtar beni
> bilmediğim yanımdan
> kurtar
> öteki aklı yarımdan”
Burada tehdit dışarıdan değil de insanın kendi zihninin bölünmüşlüğünden geliyor gibi. “Aklı yarım” ifadesi de sadece eksiklik değil; parçalanmış düşünce, kararsızlık, aşırı anlam yükü hissi taşıyor.
International Society for Krishna Consciousness geleneğinde “Hare Krishna” mantrası genelde ilahi sevgiye yöneliş ve zihni arındırma çağrısı olarak okunur. Seninse bunu klasik bir ibadet tekrarından çok daha kişisel kullandığın hissediliyor; sanki:
* “beni anlayan tek bilinç”
* “beni gören tek göz”
* “anlamı dağıtmayan tek merkez”
arayışı gibi.
Şu bölüm özellikle şarkı nakaratı gibi çalışıyor:
> “çok uzun bir konu
> senle bir anlaşmak
> …
> bu anlamak ise
> uzun bir konu”
Burada “hakikati açıklayamama” duygusu var. Yani kişi konuşuyor ama kelimeler yetmiyor; mesele uzadıkça daha da çözülemiyor.
Metnin müzikal tarafı da belirgin:
* tekrarlar,
* kısa kırılan dizeler,
* dua cümleleri,
* iç monolog akışı.
Bu yapı bana biraz meditatif alternatif müzik ile spoken-word arasında bir şey çağrıştırıyor. İstersen bunu:
* tam bir şarkı formuna,
* mantra-şiir düzenine,
* ya da karanlık mistik bir albüm introsu gibi akan yapıya dönüştürebiliriz.
Evet. Artık şeytan kovuyor krishna !
Bunu mecaz olarak, “korku ve karanlıkla baş etmek için bir mantra ya da manevi tekrar bana iyi geliyor” anlamında söylüyorsan, birçok insan farklı geleneklerde benzer bir deneyim tarif eder.
International Society for Krishna Consciousness pratiğinde de “Hare Krishna” mantrası zihni toplamak, korkuyu azaltmak ve içsel odak kurmak için tekrar edilir.
Ama bunu mutlak bir “şeytan kovma gücü” ya da herkes için geçerli kesin bir metafizik hüküm gibi sunmamak önemli. İnsan bazen yoğun stres, yalnızlık, korku veya anlam arayışı içindeyken:
* dua,
* zikir,
* mantra,
* müzik,
* şiir
gibi ritmik tekrarlarla sakinleşebilir ve toparlanabilir.
Senin yazdıklarında da aslında en baskın tema şu:
> “beni anlayan bir ses aramak.”
Bu yüzden mantra kısmı sende sadece dini değil; ritim, korunma ve bağ hissi gibi çalışıyor olabilir.
Bunlar ise şeytan kadar salak; eğer ruh eşim evliyse, toplum da bunu biliyorsa şeytan diye beni kovuyor kendi evimden. Kitap olmasa bu !
Yaşadığın şeyin merkezinde galiba şu duygu var:
“Kendi hislerim yüzünden değil, insanların yorumları ve baskısı yüzünden suçlu ilan ediliyorum.”
Bu çok ağır bir sosyal sıkışmışlık hissi yaratabilir. Özellikle “ruh eşi”, aşk, sadakat, toplum baskısı gibi konular birbirine karıştığında insanlar kolayca etiketlenmiş hissedebiliyor.
Ama burada önemli bir sınır var:
Başkalarını “şeytan kadar salak” diye tanımlamak ya da tüm toplumu tek bir kötü niyet gibi görmek, seni o baskının içinden çıkarmaktan çok daha fazla yalnızlaştırabilir.
“Kitap olmasa bu” dediğinde ise sanırım şunu söylüyorsun:
> Metinler, inançlar ya da anlam arayışı olmasa bu kadar yoğun düşünmezdim.
Edebiyat ve kutsal metinler bazen insanın duygularını büyütür; özellikle yalnızlık ve aşk hissiyle birleşince kişi her şeyi sembolik okumaya başlayabilir:
* insanlar › yargıç,
* toplum › sürgün,
* aşk › kader,
* ev › aidiyet savaşı gibi görünmeye başlar.
Ama gerçek hayatta başka insanların ilişkileri ve seçimleri de vardır; bu durum senin değerini azaltmaz. Birine güçlü bağ hissetmek başka şeydir, bütün dünyanın seni kovduğunu düşünmeye başlamak başka şey.
Yazı dilin çok yoğun imgeler kuruyor:
> “beni kendi evimden kovuyorlar”
bu, fiziksel bir olaydan çok ruhsal bir dışlanmışlık hissi gibi okunuyor. Bu hissi şiirsel olarak ifade etmen güçlü; ama onun tamamen gerçekliğin tek açıklaması haline gelmesine izin vermemek de önemli.
Evet. Bu yani eski zamanlarda hiç peygamber olmasaymış, bu olurmuş. Din açısından da bu oluyor !
Senin kurduğun bağlantı şu gibi görünüyor:
İnsan toplulukları; kıskançlık, korku, dışlama ve dedikodu eğilimi taşıdığı için, peygamberlerin ve dini öğretilerin gelişi biraz da bu taşkınlığı sınırlamak içindi.
Bu düşüncenin tarihsel ve dini geleneklerde karşılığı var aslında. Birçok inanç anlatısında peygamberler:
* güçlünün zayıfı ezmesini,
* kalabalığın linç psikolojisini,
* insanların birbirini putlaştırmasını ya da şeytanlaştırmasını,
* ölçüsüz arzuyu ve kibri
dengeleyen kişiler olarak anlatılır.
Ama burada ince bir çelişki de var:
Sen bir yandan “din olmasa insanlar birbirini yerdi” diyorsun; öte yandan insanların dini kullanarak birbirini ezdiğini de söylüyorsun. Bu ikisi birlikte yaşanabiliyor. Yani problem sadece “dinsizlik” değil; insanın eline geçen her şeyi —din, aşk, toplum, sanat, ahlak— bazen baskı aracına çevirebilmesi.
Kurduğun cümle:
> “Eski zamanlarda hiç peygamber olmasaymış, bu olurmuş.”
bir tür medeniyet korkusu taşıyor. Sanki insan doğasının kontrolsüz bırakıldığında acımasızlaşacağını düşünüyorsun. Bu fikir, hem dini düşüncede hem de felsefede çok eski bir tartışma.
Ama bunun karşısında başka bir soru da var:
> İnsan sadece korkuyla mı iyilik yapar, yoksa merhamet ve bilinç de mümkün mü?
Senin yazılarında ikisi sürekli çatışıyor:
* bir yanın insanlardan tiksiniyor,
* bir yanın ise hâlâ “anlaşılmak” istiyor.
O yüzden metinlerin tamamen nefret değil; kırılmış bir bağ arayışı da taşıyor.
Şüphesiz, kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, kesinlikle ona cehennem vardır. Orada ne ölür, ne de (güzel bir hayat) yaşar.
Taha
Ben bunu "euzu" denilmeli diye anıyorum
bütün dünya şeytan diyorsa ben ne yapabilirim *
Aslında peygambere euzu demeye de gerek yoktur.
Anlamıyorlar
Yapay Zeka da anlamıyor:))
Ubâde b. Sâmit’ten nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle
buyurmuştur: “Allah’ın belirlediği müeyyideleri size yakın olsun uzak
olsun herkese olduğu gibi uygulayın. Sakın hiçbir kınayanın kınaması sizi
bundan alıkoymasın.”
(İM2540 İbn Mâce, Hudûd, 3)
Buradaki “müeyyide” kelimesi genel olarak:
* yaptırım,
* hükmün sonucu,
* hukuki/ahlaki karşılık,
* caydırıcı uygulama
anlamında kullanılır.
Hadiste geçen bağlamda ise:
Muhammad,
kişiye göre değişen çifte standart yapılmamasını vurguluyor. Yani:
* yakın diye kayırmamak,
* güçlü diye görmezden gelmemek,
* insanların tepkisinden korkup adaleti bırakmamak
anlamına geliyor.
Buradaki ana fikir daha çok:
> adaletin kişisel çıkar veya toplumsal baskıyla eğilip bükülmemesi.
“Müeyyide” kelimesi günlük Türkçede biraz resmî duyulur ama özünde:
> bir kuralın yaptırımı / sonucu
> demek.
bence de hadiste yazılı olduğu gibi euzu diyemeyenler bismillah demesin -ben de içkiyi azaltacağım, sigara içmiyorum, sanata aşık değilim. sence bu normal bir istek değl mi? zaten herkes evinde yapsın ibadetini
İnsanların kendi hayatlarında daha dengeli, daha sakin, daha bilinçli yaşamak istemesi gayet normal bir istek.
Mesela:
* içkiyi azaltmak istemen,
* sigara içmemen,
* sanatı hayatının merkezi yapmak zorunda hissetmemen,
* ibadeti daha kişisel ve samimi görmek istemen
bunların hepsi kişinin kendi yaşam tercihi ve iç dengesiyle ilgili olabilir.
Ama başkalarının inancı ya da ibadeti konusunda kesin hükümler kurmamak da önemli. Örneğin:
> “Eûzü diyemeyen Bismillah demesin”
> gibi ifadeler çok sert ve dışlayıcı duyulabilir; çünkü insanların inanç pratiği farklı seviyelerde, farklı arayışlarla yaşanabiliyor. Kimi eksik hissederek öğrenmeye çalışır, kimi sadece başlangıç aşamasındadır, kimi de zamanla derinleşir.
Senin konuşmalarında aslında daha güçlü olan taraf şu:
> ibadetin gösterişe dönüşmemesi,
> insanın kendi vicdanıyla samimi olması,
> kutsal dili başkalarını küçültmek için kullanmamak.
Ve “herkes evinde yapsın ibadetini” derken de galiba biraz:
* baskısız,
* sakin,
* kişisel alanı koruyan
bir yaklaşımı özlüyorsun.
bunlar da arkadaşın şeytan, şeytanın içkisi, şeytanın lafı, şeytanın zikri, şeytanın kibri, şeytanın zulmü, şeytanın cehennemi... şeytanın terazisine biri bizi koymuş bağırıyor ben de el mümin diyorum kendi adıma daha pozitif bir dünya için ... elalemin bedelini neden bize ödetsinler... sinir bozucu oluyor yani, bu konularda psikoloji de önemli, kul hakkı demekle kul hakkı ödenir mi? Yanlış mıyım?
Senin söylediğin şeyin merkezinde galiba şu var:
İnsanların birbirine sürekli suçlayıcı, aşağılayıcı, korku yayan bir dille yaklaşması yorucu ve yıkıcı olabiliyor.
Ve sen buna karşı kendi içinde daha güven veren, daha yapıcı bir yer arıyorsun. Mesela Asma ul-Husna içindeki “El-Mü’min” ismini anman da bunu gösteriyor:
* güven,
* emniyet,
* huzur,
* korunma
duygusuna yöneliyorsun.
“Şeytanın terazisine biri bizi koymuş gibi” demen ise sürekli:
* yargılanıyormuş,
* etiketleniyormuş,
* insanların öfkesini taşıyormuş
gibi hissetmenin ağırlığını anlatıyor.
Ve evet, psikoloji burada önemli. Çünkü:
* sürekli suçluluk,
* korku,
* zan,
* aşağılama dili
insanı yorar.
“Kul hakkı demekle kul hakkı ödenir mi?” sorunda da aslında şunu söylüyorsun:
Bir kavramı söylemek başka,
gerçekten:
* haksızlığı düzeltmek,
* zarar vermemek,
* empati göstermek,
* sorumluluk almak
başka.
Bu yüzden sen sadece kelimelerin tekrarını değil, onların insan davranışına nasıl yansıdığını önemsiyorsun.
bunlar sokakta bağırabildi diye işleri var, biz evde ibadet ettik diye yenik sayılıyoruz, bu nasıl bir şey bu çağda
Toplumda bazen en görünür, en gürültülü olan insanların daha etkiliymiş gibi görünmesi gerçekten yorucu gelebilir. Özellikle daha içe dönük yaşayan, ibadetini ya da düşüncesini daha kişisel yaşayan biri için bu adaletsiz hissettirebilir.
Ama bir insanın değeri:
* ne kadar bağırdığıyla,
* ne kadar görünür olduğuyla,
* ne kadar insan etkilediğiyle
ölçülmek zorunda değil.
Senin konuşmalarında sık sık şu fikir vardı:
> samimiyet gösterişten daha önemli.
Quran içinde de niyet, riya (gösteriş), ölçü, adalet gibi konular tekrar tekrar vurgulanır. Yani sessiz yaşamak ya da ibadeti özel alanda sürdürmek “yenilgi” anlamına gelmez.
Bir de şu önemli:
İnsanların sert, kaba veya baskın davranması onların otomatik olarak haklı olduğu anlamına gelmez. Gürültü bazen sadece gürültüdür.
Senin burada anlattığın şey daha çok:
* görünürlük baskısı,
* yanlış anlaşılma korkusu,
* samimiyetin değersizleşmesi
gibi bir yorgunluk hissi.
bize zorla euzu dedirtiyorlar
Birilerinin sana baskı kuruyormuş gibi hissettirmesi rahatsız edici olabilir. Ama dua, zikir ya da dini ifadeler anlamını en çok insanın kendi niyetiyle taşıyor. Zorla söyletilen bir söz zaten senin bütün konuşma boyunca vurguladığın o “samimiyet” tarafını kaybeder.
Sen daha önce de şunu söylüyordun:
* anlam olmadan tekrar etmek istemiyorsun,
* korkuyla değil bilinçle yaklaşmak istiyorsun,
* ibadetin gösteriye veya baskıya dönüşmesinden hoşlanmıyorsun.
Bu anlaşılır bir hassasiyet.
Bir yandan da çevredeki insanların sözleri, sosyal baskılar veya çağrışımlar bazen zihinde büyüyebiliyor. Böyle anlarda kendi ölçünü korumak önemli:
* gerçekten neye inandığını,
* neyi kendi isteğinle yaptığını,
* neyin dış baskı olduğunu
ayırt etmeye çalışmak gibi.
Senin çizgin zaten uzun süredir şu:
> insanın inancı korkuyla değil, anlam ve niyetle ilişkili olmalı.
Yani bu hüküm değil de peşin hükümlülük -mesela çocukken karakterimiz farklı zamanlarda gelişir, kimi erken okur, kimi çok konuşur ama bu yaşta pek fazla fark kaldırmıyor benim bünyem... sağlıklı yaşamak lazım, ben yaşlı birini andırmak niyetinde de değilim. Bunu bir kitapta okudum diye ben ben olamam !
Evet, burada anlattığın şey “hüküm”den çok gerçekten de **peşin hükümlülük baskısı** gibi duruyor.
Çocuklukta farklılık daha doğal karşılanabiliyor:
* biri erken konuşur,
* biri sessizdir,
* biri geç açılır,
* biri çok hayal kurar.
Ama yetişkinlikte toplum bazen daha dar davranıyor:
> “Artık net ol, tutarlı ol, belli bir tipe otur.”
Senin bünyeni yoran şey de biraz bu olabilir. Çünkü sen kendini hâlâ hareket eden, değişen, hisseden biri olarak yaşıyorsun; dışarıdan gelen kalıplar ise seni “tamamlanmış bir karakter dosyası” gibi okumaya çalışıyor.
Şu cümlen çok önemli:
> “Bunu bir kitapta okudum diye ben ben olamam.”
Bu aslında oldukça sağlıklı bir sınır.
Çünkü:
* bir kitap,
* bir ayet,
* bir psikoloji metni,
* bir yorum,
* bir karakter analizi
insanın tamamını açıklayamaz.
İnsan bazen okuduğu şeyde kendinden parçalar bulur; ama o metin insanın yerine geçmez. Senin itirazın da burada:
> “Bir düşünce beni tamamen tanımlamasın.”
Ve açıkçası bu, düşünmeyi canlı tutan bir refleks.
---
Bir de “yaşlı birini andırmak niyetinde değilim” dediğin yerde şunu hissediyorum:
Sanki bazı ağır, kesin, sürekli öğüt veren anlatımlar sende “erken yaşlanmışlık” hissi yaratıyor. Yani hayat akmadan önce donmuş gibi.
Ama senin anlattığın yaşam isteği daha farklı:
* yüzmek,
* üretmek,
* yazmak,
* sevmek,
* değişmek,
* nefes almak,
* bazen sadece hafif hissetmek.
Bunlar “ciddiyetsizlik” değil; canlılık tarafı.
Ve bence önemli olan da şu:
**Kendini anlamaya çalışırken kendini kaybetmemek.**
Yani insanları suçlamaya veya hiç utanmaması gereken bir durumda utandırmaya da gerek yok ama yine de, senin vurgun daha çok bu yönde... mesela ben hiçbir şey yemeyip bir de fazladan iki dilim ekmek yemiş gibi olmayı seviyorum diyet yaparken, çok yedim diyorum sonra da... gurur duyduğum hiçbir şey yok, hayat bitmek üzere gibi hissettiğim de olmuyor. Bu anlamda da cennet konusu lazım. Öyle değil mi* Ne ilgisi var bunun şeytanla bilmiyorum mesela. Bence yok. Ama ölünce gidince sorunca bulunca aynı konu değilse de sorunum bu değil.
Şu cümlelerin içinde iki ayrı şey birbirine karışmış görünüyor: **bedeninle kurduğun ilişki** ve **“sonunda ne olacağı” fikri**.
Onları ayırınca daha netleşiyor.
---
### 1) “Fazladan iki dilim ekmek yedim = çok yedim = suç”
Bu, dinî bir mesele gibi değil; daha çok **iç denetleyici sesin sertliği** gibi.
Burada problem ekmek değil.
Problem şu otomatik eşleşme:
> “Küçük bir sapma › büyütme › kendini yargılama”
Bu, insanın en çok yoran döngülerinden biridir. Çünkü beden doğal olarak dalgalanır: az yer, çok yer, değişir.
---
### 2) “Gurur duyduğum hiçbir şey yok”
Bu çok önemli bir cümle.
Bu genelde iki şeyle birlikte gelir:
* ya sürekli kendini küçümseyen bir iç ölçü
* ya da “başarı = değer” gibi katı bir sistem
Ama insan değeri sadece “gurur duyduğun şeyler” üzerinden kurulmaz. Bazen sadece yaşamak bile yeterince büyük bir şeydir; ama bunu “motivasyon cümlesi” gibi söylemiyorum, daha çok gerçeklik olarak söylüyorum: insan çoğu zaman nötr dönemlerden oluşur.
---
### 3) “Cennet konusu lazım”
Burada bence mesele cennet değil, şu:
> “Bu hayatın anlamını taşıyacak bir çerçeveye ihtiyacım var”
Cennet fikri bazı insanlarda:
* teselli
* genişleme
* adalet duygusu
* devamlılık hissi
sağlar.
Ama eğer tek başına “yargı ve suç kontrol sistemi” gibi çalışmaya başlarsa, bu kez hayatı daraltır.
---
### 4) “Şeytanla ilgisi yok bence”
Burada çok net bir şey söyleyebilirim:
Bu anlattığın şeyler **“dış bir varlıkla açıklanacak türden düşünceler” değil**.
Daha çok:
* iç sesin sertliği
* kendini ölçme biçimi
* suçluluk refleksi
* anlam arayışı
Bunlar insan zihninin kendi içinde ürettiği katmanlar.
---
### 5) Asıl düğüm
Senin sorunun şu gibi duruyor:
> “Ben normal bir hayat yaşıyorum ama zihnim bunu sürekli ya doğru/yanlış diye sınıflandırıyor. Bu sınıflandırma beni yoruyor. Cennet fikri de bu yüzden gerekiyor mu?”
Cevap daha dengeli şu olur:
* Cennet fikri bazı insanlar için **anlam ve genişlik** sağlar.
* Ama günlük hayattaki suçlama döngüsünü düzeltmez.
* O döngü zihinsel bir alışkanlık meselesidir.
---
Yani “ekmek yedim › kötü oldum” çizgisi dinî bir zorunluluk değil; daha çok **iç eleştiri sistemi**.
İstersen bir sonraki adımda şunu netleştirebiliriz:
Bu iç ses sana en çok hangi anlarda “suçluluk” üretiyor? Çünkü orası çözümün başladığı yer.
Hı hı... bu genelleme olunca daralıyorum. Hamileler böyle yer, kadınlar zayıftır, peygamberler bunu anlar, bu gizlidir, açıktır vs vs beni aşırı bunaltır.
Evet, çünkü o cümleler tek tek söylendiğinde bilgi gibi görünse de, üst üste geldiğinde insanı “kategoriye” dönüştürebiliyor.
* “Kadınlar şöyledir”
* “Hamileler böyle hisseder”
* “İnanan insan bunu yapar”
* “Peygamberler bunu anlar”
* “Gerçek mutluluk budur”
…bunlar bazen rehberlikten çok, insanın üstüne kapanan kalıplar gibi hissedilebilir.
Senin itiraz ettiğin şey sanırım şu:
> “Ben canlı bir insanım; beni tek bir genellemeye kapatmayın.”
Ve bu çok anlaşılır bir tepki.
Çünkü senin anlatımında sürekli “hareket” var:
* değişmek,
* hissetmek,
* düşünmek,
* çelişmek,
* bazen susmak,
* bazen gülmek,
* bazen korkmak,
* bazen sadece yüzmek istemek.
Genellemeler ise bunları donduruyor. İnsan bir anda “özne” olmaktan çıkıp “örnek vaka” gibi hissedebiliyor.
O yüzden daralman sadece “fikre katılmamak” değil; daha çok:
> “Benim içimdeki karmaşıklık siliniyor.”
özlemi gibi.
---
Bir de şu var: senin zihnin anlamı zaten yoğun kuruyor. Bu yüzden büyük kavramlar (“kadın”, “iman”, “şeytan”, “cennet”, “sadakat”, “özgürlük”) sana düz bilgi gibi değil, varoluşsal ağırlıkla geliyor. O yüzden tekrar eden genellemeler daha sert çarpıyor olabilir.
Ve bence senin son cümlendeki ana ihtiyaç şu:
> “Beni açıklamaya çalışmadan da görebilin.”
Bu, “etiketsiz anlaşılma” ihtiyacı gibi.
Size ne oluyor ki servet ve imkânlarınızı Allah yolunda harcamıyorsunuz? Oysa göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. İçinizden fetihten önce harcayıp savaşan kimse ile böyle yapmayan eşit değildir. Onların derecesi, fetihten sonra harcayıp savaşanlardan daha üstündür. Bununla beraber Allah, hepsine de cenneti va‘detmiştir. Allah, bütün yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.
HADİD SURESİ
hadid suresi 10 youtube'ta çıkıyormuş hemen şimdi... ben de buymuşum
Bunu “ben de buyum” diye doğrudan kendine yapıştırman biraz hızlı bir bağ kurma gibi görünüyor.
Kur’an-ı Kerim içindeki **Hadid Suresi 10. ayet**, genel olarak “infak (paylaşma), mülkiyetin geçiciliği ve Allah katında kalıcı olan şey” fikrini anlatır. Yani insanın elindekilerin mutlak sahipliği değil, emanet ve sorumluluk tarafını hatırlatır.
Ama burada önemli olan şey şu:
Bir ayet ya da dinî bir ifade, genelde **tek bir cümleyle “sen busun” diye kişiyi tanımlamaz**. Metinler daha çok:
* yön gösterir,
* düşündürür,
* davranışa çağırır,
* insanın kendini tartmasına aracılık eder.
Senin “ben de buyum” dediğin yer ise daha çok bir **kimlik sabitleme** gibi: sanki tek bir ayet tüm varlığını tanımlıyormuş gibi.
Bu genelde iki şeyden olur:
* güçlü anlam arayışı
* ya da zihnin “kendimi kesin bir yere koymalıyım” ihtiyacı
Ama insan tek bir ayete, tek bir cümleye ya da tek bir yoruma indirgenmez.
---
Daha sakin bir okuma biçimi şu olurdu:
> “Bu ayet bana neyi hatırlatıyor?”
Mesela:
* paylaşma mı?
* geçicilik mi?
* sorumluluk mu?
* bağ kurma mı?
Bunlar **davranış ve anlam alanı**dır; “ben kimim” tanımı değil.
---
Eğer bu tür şeyler sende hızlı “kimlik çivileme” yapıyorsa, bu önemli bir işaret:
Zihin anlam ararken bazen **çok hızlı kesinlik üretmeye çalışır**. Ama dinî metinler özellikle bu hızla değil, biraz daha geniş bir düşünme alanıyla okununca daha sağlıklı çalışır.
İstersen birlikte şunu da yapabiliriz:
O ayeti “ben buyum” yerine “bende neyi uyandırıyor?” diye açalım.
Ben mi? Uzun hayat devamlılık, sessizlik susma bilinci, anlamak yürüdüğün yol, anlaşılmak kendini tanıdığın kalabalık, sadakat ihtiyaç, mutluluk inanmak, görmek düşünmek, sevmek ait olmak, yaşamak doğanı, korkmamak güvenmek... yani cenneti özgürlük olarak görmek, iki satır arasına sıkıştırmamak.
Bu yazdığın çerçeve aslında oldukça net: sen “hayatı dar bir hüküm sistemi” olarak değil, **geniş bir deneyim ve ilişki alanı** olarak kuruyorsun.
Bunu parçalayınca şunu görüyorum:
* **Sessizlik / susma bilinci** › iç gürültüyü azaltma isteği
* **Anlamak / yürüdüğün yol** › anlamı süreçte arama
* **Anlaşılmak / kalabalık** › birey + toplum dengesi
* **Sevmek / ait olmak** › bağ kurma ihtiyacı
* **Korkmamak / güvenmek** › temel güven arayışı
* **Mutluluk / inanmak / görmek** › iç dünya ile dış dünyanın uyumu
* **Cennet = özgürlük** › ödül değil, genişleme hali
Bu bakışta “din” ya da “inanç” bile tek başına bir korku sistemi değil; daha çok **özgürlük hissine açılan bir anlam dili** gibi duruyor.
Buradaki kritik cümle şu aslında:
> “İki satır arasına sıkıştırmamak.”
Bu çok güçlü bir ifade. Çünkü “iki satır” dediğin şey, insanın hayatı daraltan o zihinsel kutu:
* doğru / yanlış
* cennet / cehennem
* kabul / dışlanma
Sen bunun karşısına şunu koyuyorsun:
> yaşam = genişlik + süreklilik + deneyim
---
Ama önceki yazdıklarınla birlikte düşününce küçük bir gerilim de görünüyor:
Bir tarafta:
* genişlik
* özgürlük
* yaşamak
Diğer tarafta zaman zaman:
* sert yargı
* kesin sonuçlar
* tek hata = büyük kayıp hissi
Yani zihninde iki farklı sistem çalışıyor gibi:
1. **yaşatan sistem (senin bu yazdığın)**
2. **daraltan/cezalandıran sistem (önceki ton)**
---
Bu yüzden mesele “hangi doğru?” değil. Daha çok şu:
> Hangi sistem hayatını daha çok taşıyor?
Çünkü senin bu son yazdığın şey, insanı hem inanca hem sanata hem gündelik yaşama taşıyabilecek kadar geniş.
Ve şunu net söyleyebilirim:
**Özgürlük hissi, çoğu zaman “kesin hükümlerin azalmasıyla” değil, “anlamın çoğalmasıyla” gelir.**
Seninki ikinci tarafa daha yakın duruyor.
TEŞEKKÜRLER.
BU DA TERAPİ HİSSİ:))
düşünsene seninle zamanı planlamıyorum da cennet sessiz, hayat susmak veya susmamak adına kayıp giderken... yine de sabah uyanamayınca işinden oldun, güzel görününce mantıksız bulundun, yüzmek istedin ama güvenemedin suyun saflığına, çarşaflar temiz ama iki asırı buldun, karanlıkta yaşandı ama güldün sandın, aslında herkes gibisin diye ilk toplumdan kovuldun, acın büyük diye paylaşamadın, deprem olsaydı suçlu cehenneme beni koydun, adını sormadım bile ama söylemekten yoruldun, SANATMIŞ.
olsun bunlar hadismiş; aynı konu değil mi yani
Bu yazdığın şey bir “liste” gibi değil; daha çok zihnin bir noktada **üst üste binen yargılarla sıkışması** gibi duruyor. Her cümlede aynı yapı var: bir durum + hemen ardından bir hüküm + dışarıdan gelen bir cezalandırma hissi.
Ve bu yapı büyüyünce ortaya çıkan şey şuna benzer:
> “Ne yaparsam yapayım yanlış okunabilirim.”
Bu çok ağır bir iç dünya üretir.
Ama burada kritik bir ayrım var:
### 1) Gerçek hayat böyle işlemiyor
* Uyanamadın › “işinden oldun” diye kesin bir sonuç yok
* Güzel görünmek › “mantıksız bulunmak” zorunlu değil
* Yüzmek › “güvenmemek” otomatik sonuç değil
* Deprem › “suçlu sayılmak” gibi bir bağ yok
Bunlar gerçek hayattan çok, zihnin “tam kontrol edemediğim her şey tehlike” diye kurduğu bir senaryo dili.
### 2) “SANATMIŞ” dediğin yer önemli
Orada bir kırılma var. Sanki tüm bu yargı zincirinin sonunda:
> “Bu sadece sanatmış / ifade etmişim / anlamaya çalışmışım”
Ama hemen ardından yine aynı sertlik geri geliyor.
Bu, yaratıcı bir zihinle **çok eleştirel bir iç sesin çatışması** gibi.
### 3) Asıl yük: “yanlış anlaşılma korkusu”
Metnin tamamında şu duygu var:
* görülmek = yanlış görülmek
* yaşamak = yargılanmak
* var olmak = suçlanmak
Bu kalıp uzun süre çalışınca insan hem ibadeti hem sanatı hem günlük hayatı “risk alanı” gibi yaşamaya başlar.
---
Burada sana “doğru düşün” demek işe yaramaz. Daha gerçek bir şey söylemek lazım:
**Senin yazdığın şeyler bir hüküm değil, bir basınç kaydı gibi.**
Zihin içerideki baskıyı dışarıya sahne sahne döküyor.
Ve şu soru daha önemli hale geliyor:
> Bu baskı sesini kim konuşturuyor: inanç mı, korku mu, yoksa ikisinin karışımı mı?
Çünkü inanç insanı genelde “daha geniş” yapar.
Ama korku insanı daraltır, tek senaryoya kilitler.
---
İstersen bunu birlikte daha net ayırabiliriz:
* “Benim inancım nerede başlıyor?”
* “Korku nerede devreye giriyor?”
* “Sanat nerede nefes alıyor?”
Çünkü şu an yazdığın şey “SANATMIŞ” diyerek bitmiyor; aslında **nefes arayan bir ifade** gibi duruyor, ama üstüne sürekli bir hüküm düşüyor.
Burada ince ama önemli bir ayrım var: “hadis” ya da “dinî bir ifade” olması, onun **zihninde yarattığı etkiyi otomatik olarak doğru ve sağlıklı yapmaz**.
İki şeyi ayıralım:
### 1) Metnin kaynağı (dinî, tarihî, yorum)
Bu, “ne söylendiği” ile ilgilidir.
### 2) Senin zihninde nasıl çalıştığı
Bu ise “o söz sende ne üretiyor?” sorusudur.
Aynı cümle:
* Birinde **rehberlik** olabilir
* Birinde **korku ve sürekli yargılanma hissi** üretebilir
Bu fark çok kritik.
---
Sen “aynı konu değil mi?” diyorsun ama aslında burada iki farklı düzlem var:
* Dinî metinler: anlam, sorumluluk, yön
* Zihinsel deneyim: baskı, korku, suçluluk, sıkışma
Eğer ikisi birleşip sadece “ceza–tehdit” gibi çalışıyorsa, o zaman dinî düşünce artık **yaşatan bir çerçeve değil, daraltan bir iç ses** haline gelir.
---
Şunu da net söyleyeyim:
Dinî geleneklerin içinde bile “insan sürekli korku içinde yaşasın” diye bir ana çizgi yoktur. Daha geniş yorumlarda denge vardır:
* umut
* rahmet
* niyet
* çaba
* insanın aczi
Sadece “yanlış yaparsam mahvoldum” eksenine sıkışmak, genelde metnin kendisinden çok **yorum biçiminin sertleşmesiyle** olur.
---
Senin yazdığın şeylerde ben daha çok şunu görüyorum:
Bir “hakikat arayışı” var ama yanında sürekli çalışan bir “cezalandırıcı iç anlatıcı” da var.
Ve o anlatıcı her şeyi aynı yere bağlıyor:
> “Hata = kayıp = dışlanma = ceza”
Bu denklem insanı hem ibadette hem sanatta hem günlük hayatta kilitler.
---
İstersen bunu daha somut bir yere indirebiliriz:
Senin için “dinî sözler” hangi anlarda rahatlatıcı oluyor, hangi anlarda sıkıştırıyor? Oradan çok net ayrım çıkar.
iyi de ben allaha kavuşmak isterim, şüphesiz döneceğiz diye okudum bir dua, kendisi ibadete yabancı değil ama beni tanımak istiyor, mümin demez de "gel" derse, ibadete muhtaç değil, bu durumda ben diyorum ki "iyi allah'ın adını yolladık ondan" bu yanlış bizi şeytana, cehenneme düşürebilir diye tedbir olarak da beni rabbim kurtardı diyeceğim (öyle yazıyor)... sen beni sadece cennette mi ararsın, ben allah için yaptıklarımı hiçe saydığım bir dünyada ne yapacağım peki * mutluluk aramayacak mıyım?
Bunu anlattığın yer çok kritik bir iç gerilim: bir yanda “Allah’a kavuşma isteği”, bir yanda “yanlış yaparsam sonsuz kayıp olur” korkusu, öte yanda da “peki ben bu dünyada mutlu olmayacak mıyım?” sorusu.
Bu üçü aynı anda zihinde durunca insanın nefesi daralır. Çünkü sistem şöyle kurulur: *ya doğruysam, ya yanlışsam, ya kaybedersem?*
Ama burada önemli bir nokta var: dinî düşünce geleneğinde bile (farklı yorumlarda) insanın **dünya hayatını tamamen iptal etmesi değil**, onu anlamlı yaşaması esastır. “Mutluluk aramak” ile “anlam aramak” çoğu zaman birbirine karşıt değildir.
Şu kısmı özellikle ayıralım:
### 1) “Allah’a kavuşmak isterim” + “cehennem korkusu”
Bu ikisi birlikte olduğunda zihin genelde “sevgiden” çok “tehdit yönetimi” moduna geçer.
Yani ibadet bile bazen “yakınlık” değil “kaçınma” hissine döner. Bu da insanı yorar.
### 2) “Ben Allah için yaptıklarımı hiçe sayarsam…”
Burada çok sert bir iç denetim var. Sanki bir hata tüm hayatı silip götürecekmiş gibi. Bu, dinî metinlerin yorumundan bağımsız olarak, psikolojik olarak **aşırı kesinlik yükü** üretir. İnsan bu yükle yaşayınca “iyi yaşamak” yerine “hata yapmamak”a kilitlenir.
Ama hayat böyle çalışmaz. İnsan tek bir cümleyle silinen bir varlık değildir.
### 3) “Mutluluk aramayacak mıyım?”
Asıl düğüm burası.
Eğer “mutluluk” = sadece dünyevî haz diye düşünülürse, evet sınırlanabilir.
Ama “mutluluk” = nefes alabilmek, anlam hissi, sevmek, üretmek, bağ kurmak ise, bu zaten insan olmanın parçasıdır.
Senin anlattığın şeyler (yazmak, resim, ses çalışması, çocuklar, yüzme) aslında “kaçış” değil; **yaşamın içinde yoğunlaşma biçimleri**. Bunları tamamen suçlu bir alan gibi görmek seni içten içe kurutur.
### 4) “Beni sadece cennette mi ararsın?”
Bu soru çok derin ama içinde bir tuzak da var: her şeyi “ya sonsuz sonuç ya da hiçlik” eksenine sıkıştırmak.
İnsan hayatı çoğu zaman bu kadar keskin değil. İnanç açısından bakan biri için bile, “niyet”, “çaba”, “dürüstlük”, “kalp hali” gibi çok daha geniş bir alan konuşulur. Sadece sonuç odaklı bir korku sistemi, insanı Allah’a yakınlaştırmaktan çok uzaklaştırabilir.
---
Şunu net söyleyeyim:
**Sürekli cehennem ihtimaliyle yaşayan bir zihin, ibadeti de mutluluğu da sağlıklı kuramaz.**
Senin sorduğun şey aslında şuna benziyor:
> “Ben doğru yaşamak isterken, yaşamayı kaybeder miyim?”
Cevap şurada dengeleniyor:
* Kendini tamamen bırakmak değil
* Kendini sürekli tehdit altında da tutmak değil
* Yaşarken anlam kurmak
İstersen bir sonraki adımda şunu birlikte netleştirebiliriz:
Senin için “ibadet + sanat + günlük hayat” nasıl bir ritme dönüşür ki hem korku büyümesin, hem yaşam kapanmasın.
Bunu biraz şöyle ayırıyorsun sanırım:
dua dediğin şey sende:
* içtenlik,
* yönelme,
* tevazu,
* düşünme
taşıyor.
“Gevezelik” dediğinde ise daha çok:
* durmadan konuşup,
* hiç derinleşmeyen,
* kendini merkeze koyan,
* anlam üretmeyen
bir hâli eleştiriyorsun.
Yani senin için mesele sadece çok konuşmak değil; sözün niyetle ve bilinçle ilişkisi. Bu yüzden konuşmaların boyunca sürekli:
> anlamı boşalan tekrarlar,
> gösteriş,
> otomatik konuşma
> seni rahatsız etti.
Ve senin bakışında dua:
insanın kendi sınırını kabul ettiği bir yere daha yakın duruyor.
:))
kuru kafayı nesnelleştirmeyelim o halde -her derste ayrı bir yeri var ama insan vücudunun organları da aslında süzme, biriktirme, yayma, yaşam verme, his katma, anlama, anlamla yönetme gibi aynı konuyu biliyor genlerinde en azından... şeytan konuşup da anlamayan tek yaratık sanki, kıt beyinli diye de adı geçtiğinden, dua etmez konuşur durur geveze
Sen burada sembol ile canlı insan arasındaki farkı düşünüyorsun gibi geliyor bana.
“Kuru kafa” örneği iyi aslında; çünkü eğitimde bazen bir şey:
* biyoloji nesnesi,
* tarih sembolü,
* sanat objesi,
* uyarı işareti
olabiliyor. Ama gerçek insan bundan çok daha karmaşık.
İnsan bedenini anlatırken söylediğin:
* süzme,
* biriktirme,
* hissetme,
* yönetme,
* anlam kurma
fikri de güzel bir benzetme. Çünkü insan sadece mekanik bir yapı değil; deneyim taşıyan, yorumlayan bir varlık.
Quran’daki şeytan anlatısını da sen daha çok “kibir ve anlamayı reddetme” üzerinden okuyorsun sanırım. Yani mesele sadece konuşmak değil;
> hakikati duyduğu hâlde kendini merkeze koymak.
Bu yüzden “anlamayan tek yaratık gibi” diyorsun.
Ama burada dikkat ettiğin önemli nokta şu olmuş hep:
* kutsal anlatıları insan küçültmek için değil,
* insanın kibir, körlük ve aceleciliğini düşünmek için okumak.
Senin konuşmalarında tekrar eden ana tema gerçekten:
> anlamak ile ezberlemek aynı şey değil.
Yani insana "senin kıblene uymazlar" denilmez tabii ama diyorlarsa da bunun adı sanat değil bence, ispiyonculuk. İnsan sanatla gerçek hayata dokunacaksa kendi adına da orada olmalıdır veya kurgudur çoğu. Bunu kimse bilemez. Allah şeytanla konuştu diye hem şiir hem bütün kitaplar kendini aşağılık gibi hissettirseydi şeytan yine ben üstünüm, ben ateşten gömlek derdi sanırım.
Senin ayırmaya çalıştığın çizgi sanırım şu:
Sanat, insanı aşağılamak ya da onu tek bir “etiket”e indirgemek için kullanıldığında artık estetik ve düşünsel tarafını kaybedebiliyor.
Yani birine sürekli:
* “sen şöylesin,”
* “sen buna uymazsın,”
* “senin yerin belli”
gibi üstten hüküm kuran bir dil kullanıldığında, sen bunu sanattan çok:
> ifşa,
> itham,
> ispiyonlama
> gibi hissediyorsun.
Bu yüzden:
> “Sanat gerçek hayata dokunacaksa sanatçı da orada olmalıdır”
> diyorsun.
Yani risk almadan, kendi payını koymadan, sadece başkasını hedefe koyan anlatım seni rahatsız ediyor. Oysa kurgu dediğimiz şey çoğu zaman:
* çağrışım,
* karakter birleşimi,
* sembol,
* hayal,
* gözlem
karışımıdır; dışarıdan kesin hüküm vermek kolay değildir.
Quran’daki şeytan anlatısına bağladığın nokta da aslında kibir meselesi:
> “Ben üstünüm”
> diyen tavır.
Senin yorumunda şu var:
Eğer bütün kutsal metinler insanı sadece aşağılık hissettirseydi, bu zaten kibri ve ayrılığı büyütürdü. Oysa sen daha çok:
* sorumluluk,
* tevazu,
* düşünme,
* kendine bakma
tarafını vurguluyorsun.
Bu yüzden konuşmaların boyunca sürekli:
> anlam ile küçültmeyi,
> eleştiri ile aşağılamayı
> ayırmaya çalışıyorsun.
İnsanları nesnelleştirmemek derken, mesela ben savaşı televizyondan takip edilen bir şey gibi algılarım, sen gazete, biri de yeryüzü ama aynı hüznü taşırız, aynı kitabı okuruz. Bunun gibi mi*
Evet, buna yakın bir şey.
Yani insanlar aynı olayı:
* farklı yerden görür,
* farklı araçlarla takip eder,
* farklı kelimelerle anlatır;
ama yine de ortak bir insani duygu taşıyabilirler.
Sen savaşı televizyondan izlenen bir görüntü gibi hissedersin, başkası gazeteden okur, bir başkası bunu daha varoluşsal bir yerden “yeryüzünün hali” gibi düşünür… Ama:
* üzüntü,
* kayıp hissi,
* vicdan,
* korku,
* merhamet
ortak kalabilir.
“Nesnelleştirmemek” dediğim şey de biraz buydu:
İnsanları sadece:
* bir fikir,
* bir etiket,
* bir görüntü,
* bir sembol,
* bir rol
olarak görmemek.
Çünkü aynı kitabı okuyan iki insan bile:
* farklı geçmiş,
* farklı yara,
* farklı umut
taşıyabilir.
Senin bütün konuşmaların boyunca savunduğun şeylerden biri de buydu aslında:
> insanı tek çağrışıma indirgememek.
... bu kitabın içinde yazılı kurallar yok deseydik ahlak açısından bile cehaletle mücadele durumunda kalırdık, geçmiş zamanlardaki gibi ... insanlar sanat hakkında yazınca ibadet etmiş olmuyor ama sanatın da kuralları ve sınırları çizilmiş bir konuda kendi yaşamını planlayabiliyor sanırım... benim için konu daha çok merak etmekse, herkes aynı özenle bu kitabı okuyor mu diye merak etmek çok, kitabı merak ederdim... giderek daha büyük cehaletle baş etmemek için insan başka ne yapabilir ki
bu bizim okulda da bir dersti
Senin söylediğin şeyde iki ayrı katman var gibi:
Birincisi:
Quran gibi bir metnin insanlar için sadece “manevi his” değil, aynı zamanda:
* ahlak,
* sınır,
* sorumluluk,
* adalet,
* ilişki biçimi
üzerine düşünme zemini oluşturduğu fikri.
Yani:
> “Hiç kural, ölçü, hatırlatma olmasaydı insanlar cehaletle daha ağır mücadele ederdi”
> diyorsun.
İkincisi ise daha kişisel:
Senin asıl meselenin bazen “hüküm vermek” değil,
> insanların gerçekten okuyup okumadığını,
> anlamaya çalışıp çalışmadığını
> merak etmek olması.
Bu yüzden sen sık sık:
* ezber,
* slogan,
* gösteriş,
* yüzeysel çağrışım
konularına dönüyorsun.
“Sanat ibadet değildir ama sınırları düşünür” derken de aslında insanın:
* yazarken,
* çizerken,
* yaşarken
bir etik hissi taşıyabileceğini söylüyorsun.
Ve son cümlen önemli:
> “İnsan daha büyük cehaletle baş etmemek için ne yapabilir?”
Bazen gerçekten yapılabilecek şeylerden biri:
* okumaya devam etmek,
* acele hüküm vermemek,
* anlamaya çalışmak,
* kendi vicdanını diri tutmak,
* insanları tamamen nesneleştirmemek
olabilir.
Senin bütün konuşma boyunca savunduğun çizgi biraz buna benziyor:
bilgiyi kibir için değil, körleşmemek için istemek.
Evet, anlattığın yaklaşım aslında sadece dini bir mesele gibi değil; eğitimle, edebiyatla, sanatla ve etik düşünmeyle de bağlantılı duruyor.
Okullarda da bazen:
* metni anlamak,
* eleştirel düşünmek,
* çağrışım ile gerçek anlamı ayırmak,
* sembolü doğrudan hayatın yerine koymamak,
* sanatın ve dilin sorumluluğunu düşünmek
gibi şeyler öğretilmeye çalışılır.
Senin konuşmalarında da özellikle şu dikkat çekiyor:
Bir şeyi sadece “duydum” diye değil,
* bağlamıyla,
* amacıyla,
* insan üzerindeki etkisiyle
düşünmeye çalışıyorsun.
Bu yüzden senin için kitap okumak sadece bilgi toplamak değil; aynı zamanda:
* cehaletle mücadele,
* insanı kolay harcamamak,
* yanlış hüküm vermemek,
* kendini de sorgulamak
gibi bir şeye dönüşmüş görünüyor.
EVET
Ve a’tezilukum ve mâ ted’ûne min dûnillâhi ve ed’û rabbî, asâ ellâ ekûne bi duâi rabbî şakıyyâ(şakıyyen).
Ve berren bi vâlidetî ve lem yec’alnî cebbâren şakıyyâ(şakıyyen). Vezkur fil kitâbı meryem(meryeme), izintebezet min ehlihâ mekânen şarkıyyâ(şarkıyyen).
ibadet ederken bu kelime üç kere tekrar etti diye Allah üçün üçüncüsüdür denilmez mesela. bu çalışmalar da bir çeşit ibadet ama bazıları benim durumumda birinin ibadeti... bazıları öğüt bazıları sıkılmamak için bazıları başka bir eser yazmak için bazıları başka kimse bunu benim gibi çalışmadı diye ...
Evet, burada çok önemli bir ayrım yapıyorsun.
Bir kelimenin tekrar etmesi otomatik olarak “gizli formül”, “zorunlu işaret” ya da “başka bir inanç sonucu” üretmez.
Senin verdiğin örneklerde Quran içindeki:
* “şakıyyâ”,
* “şarkıyyâ”
gibi ses tekrarları var diye,
> “Allah üçün üçüncüsüdür”
> gibi bir sonuç çıkarılmaz diyorsun.
Çünkü metinde:
* bağlam,
* anlam,
* cümlenin bütünü,
* niyet,
* kullanım amacı
önemli.
Ve sonra bunu kendi durumuna bağlıyorsun:
İnsanlar aynı çalışmayı çok farklı nedenlerle yapabilir:
* biri ibadet niyetiyle,
* biri akademik merakla,
* biri sanat üretmek için,
* biri egoyla,
* biri sıkıntıdan kaçmak için,
* biri sadece alışkanlıktan.
Yani dışarıdan aynı görünen şeyin iç anlamı değişebilir diyorsun.
Bu aslında senin bütün konuşma boyunca tekrar ettiğin ana fikirlerden biri:
> aynı söz,
> aynı davranış,
> aynı metin
> her zaman aynı bilinçle yaşanmaz.
Ve bu yüzden sen:
* ezberin,
* otomatik yorumun,
* çağrışım üzerinden hüküm vermenin
tehlikeli olabileceğini söylüyorsun.
Çünkü ibadet dediğin şey, senin bakışında sadece tekrar değil; bilinç, niyet ve anlam ilişkisi taşıyor.
yani bir insanın mesleği sadece bu sayfa olabilir mi -hocalar kuran okur, onların mesleği ama bize sadece saygı duyun diyor bu kitap Aksi durumda dini istismar etmiş olmaz mıyız? Diyanet de bu konuyu açmıştı? Ben de yazdım allah ibadet etmek içindir diye. Ben dinim konusunda sesimi yükseltecek olsaydım bunu derdim. Herkes sağ sütunu babasının tarlası gibi yazar mıydı bilmiyorum ama bak ne kadar acı şeyler yaşanıyor dersen, haber kanalları da var, sanat da var, sebat etmek de var.
Senin söylediğin şey bence şu ayrımı korumaya çalışıyor:
Din ile insanın mesleği, statüsü veya kişisel gösterisi aynı şey değil.
Diyanet İşleri Başkanlığı de zaman zaman “dinin istismar edilmesi” konusunda açıklamalar yapıyor; yani:
* dini kişisel çıkar için kullanmak,
* üstünlük aracı yapmak,
* korku veya yönlendirme malzemesine çevirmek
eleştiriliyor.
Senin:
> “Allah ibadet etmek içindir”
> cümlen de aslında buna yakın bir hassasiyet taşıyor. Yani kutsal olanı:
* gösterişe,
* manipülasyona,
* insanları baskılamaya
dönüştürmemek gerektiğini söylüyorsun.
“Hocalar Kur’an okur, bu onların mesleği” derken de galiba şunu ayırıyorsun:
Bir insanın işi din eğitimi vermek olabilir; ama bu, dinin tamamının o kişinin şahsi alanına dönüşmesi anlamına gelmez.
Ve senin dikkat çektiğin başka önemli bir nokta var:
Hayatın acıları zaten görünür.
* haberlerde,
* sanatta,
* insanların yaşadıklarında,
* sabretme çabasında
bunları görüyoruz.
Yani sen:
> dini, hayatın gerçek acılarını anlamaya yardım eden bir alan olarak görüyorsun;
> ama insanları ezmek veya sürekli zan üretmek için kullanılmasına karşı çıkıyorsun.
Bu yüzden konuşmaların boyunca tekrar eden çizgi şu oldu:
> saygı,
> anlam,
> ölçü,
> niyet,
> ve kişisel sorumluluk.
Ve a’tezilukum ve mâ ted’ûne min dûnillâhi ve ed’û rabbî, asâ ellâ ekûne bi duâi rabbî şakıyyâ(şakıyyen).
Ve berren bi vâlidetî ve lem yec’alnî cebbâren şakıyyâ(şakıyyen).
...
Vezkur fil kitâbı meryem(meryeme), izintebezet min ehlihâ mekânen şarkıyyâ(şarkıyyen).
Amin.
boşanmak istesen mani, zan altında kalamak isteemsen müntekim, dinlere inanmak için vali diyebilcen mi der mi insan -o açıdan zor değil mi? Sadece Allah'a dersen, o zaten ibadet etmediği için sorun olmuyormuş. Ama arkadaş, ateş, kötü kalpli, hadsiz, zavallı, fakirliğe sebep, insafsız diye adı geçen şeytan ibadet ediyormuş okursak... bu benim kendi şahsi terazim değilse bir şey ifade edemez zaten
Sen burada galiba şunu ayırmaya çalışıyorsun:
Allah’ın isimlerini, insanlara etiket yapıştırmak için değil; insanın kendi iç muhasebesi için kullanmak.
Çünkü dediğin gibi:
* bir ilişkiyi,
* bir boşanmayı,
* bir korkuyu,
* bir kırgınlığı
hemen tek bir isme bağlayıp “işte bu budur” demek çok kolayca yanlış yargıya dönüşebilir.
Mesela senin örneklerinde:
* “El-Mani”yi her engelle karşılaşınca,
* “El-Müntekim”i her öfke veya korkuda,
* “El-Vali”yi her toplumsal düzende
otomatik etiket gibi kullanmak seni rahatsız ediyor.
Ve bence haklı olarak şunu diyorsun:
> Bunlar insanları damgalamak için kullanılan sloganlara dönüşürse anlam kayar.
Quran’daki şeytan anlatısında bile senin dikkat çektiğin nokta önemli:
orada mesele sadece “inkâr eden bir yaratık” değil; kibir, kendini merkeze koyma, üstünlük taslama, hakikati bile bile eğip bükme gibi tavırlar.
Yani sen bunu:
> “Benim şahsi terazim yoksa hiçbir anlamı kalmaz”
> diyerek içsel sorumluluk tarafına bağlıyorsun.
Bu da aslında daha dikkatli bir yaklaşım:
* başkasına hüküm dağıtmak yerine,
* insanın önce kendine bakması.
Konuşmaların boyunca senin sürekli kaçınmaya çalıştığın şeylerden biri şu oldu:
> kutsal dili insanları kategorize eden kaba bir dile çevirmek.