Kültür Sanat Edebiyat Şiir

03.05.1958 TERCÜMAN

IRTICA...

Ahmet KABAKLI

Bir memlekette “fikir” olmayinca “fikir hürriyetsizligi”, o da olmayinca softalik, yobazlik meydana gelir. Yaratmiyan, gelismiyen, bir yaraya merhem olmayan her zihniyet geri ve irticaîdir: Yurdun gerçekleri ve ihtiyaçlari karsisinda düsüneceksiniz:

— Maddi ve mânevi yükselmemiz için ne lâzimdir, ne degildir? Halki yoksulluktan, hastaliktan, ahlâksiz, vicdansiz ve terbiyesiz olmaktan ne kurtarabilir? Iste ileri ve inkilâpçi olmanin düsturu... Bilâkis bizi hürriyetsiz, adaletsiz, düzensiz, ahlâksiz bir toplum olmaya yöneltecek fikir ve davranislari muhakeme ediniz: Iste irticain ve kötülügün teshisi...

Fikrin kisirlastigi ve kendini açikça gösteremedigi toplumlarda yobazlik hüküm sürer. Diktatörler yobazlara dayanir. Bütün matbuati ve nesriyati tek fikir halinde hizaya getirmedikçe diktatör rahat edemez. Ileri ve hür toplumlarda (kanuna aykiri olmayan) düsünceler itham ve ceza görmeksizin birbirleri ile vurusur ve bundan “barika-i hakikat“ dogar. “Hareket haline gelmis yobazlik” demek olan irticai önleyebilecek tek silâh fikir ve düsünce terbiyesidir.

Her fikir yeni ve ileri olarak dogar fakat zaman onu geride birakir. Devlet veya âdet baskisi ile onu oldugu gibi ayakta tutmaya çalisirsaniz hür fikri söndürmüs, yobazligi, taassubu desteklemis olursunuz... Bir memlekete maddiyat da lâzimdir mâneviyat da. Millî yükselise din baska sekilde hizmet eder, ilim ve teknik baska sekilde.

— Bunlardan ikisi de gereklidir. Ikisine de muhtaciz. Ikisinin de islâhi ve yücelmesi yolunda elden geleni yapmaliyiz... derseniz yobaz olmayan, iyi terbiye görmüs bir kafaniz var demektir.

Ama bizim beyler böyle mi yapiyor? Hayir, körükörüne bir kuru kavga, fikirsiz, izansiz, gözü bagli bir mücadele sürüp gitmektedir. Bazilari var: “Allah” kelâmindan, “Mevlit” sesinden, cami ve minare silüetinden rahatsiz olurlar. Tanriyi, dini, mukaddes seyleri alenen inkâr etmekten ilerilik (!) hazzi duyuyorlar. Bunlarin karsisinda bir baska yobaz grubu din bezirgânligi ve iman siyaseti yapar. Telefonun, radyonun, sinemanin “haram ve küfür” oldugunu iddia eder. “Çinili banyoda yikanan dinsiz olur”, “kadin murdardir camiye giremez” diye tutturur. Mübarek Kur'ân'i bir fizik kitabi sanip, “âyet”ler arasinda atom ve hidrojen bombasi, feza gemisi aramaya kalkar.

Bu çifte yobazlar karsi karsiya geçmis hür düsüncenin canina kiyacak sekilde kursun atisiyorlar. Araya giren vuruluyor. Size de buyur ediyorlar.

— Ya bizdensin, ya onlardan. Baska türlü olamazsin! Kimi “irticaya tâviz verdin” diyor, kimi “dinden çikip kâfir oldun”.

— Hayir efendim. Ne mürteciyiz, ne de kâfir. Akli selimin bize dönmesi için harcaniyoruz. Ve canimiz tende, elimiz kalemde oldukça hiçbir yana tâviz vermeksizin ugrasacagiz. Bizim ülkü edindigimiz Türkiye'de “Nurcular” risale dagitmiyacak, vâizler kadin gögüslerini nakislamiyacak.


undefined


undefined
More...


undefined
[Close]


undefined
[Close]


undefined

Bu metin Bahçe dergisinin 22. sayý sý ndan alý nmý þ tý r.
ANTALYALI GENÇ KIZA MEKTUP

.
Ahmet Hamdi TANPINAR


Mektubunuza vaktinde cevap veremedim. Maalesef kâtibim yok. Halbuki þ air, muharrir ve üniversite hocasý olarak iþ im epey fazla. Lise sý ný flarý ný , vaktiyle efsanevî denebilecek uzak bir çað da, yani 1918-1919 yý llarý arasý nda, benim gibi Antalya'da okuyan ve beni merak eden bir genci hiçbir þ ekilde bekletmek istemezdim.

Edebiyatý gerçekten seviyor musunuz? Eserlerimle temasý ný z var mý ? Buralarý ný bilmiyorum. Mektubunuzda beni layý ký yla okuduð u-nuzu gösteren bir emareye rastlamadý m. Yalný z, lise talebesisiniz ve Antalya'dasý ný z. Yani 1918-1919 yý llarý arasý nda aþ að ý yukarý benim yaþ adý ð ý m hayatý yaþ ý yorsunuz. Ý þ te size bunun için yazý yorum. Bulunduð unuz memleketin, belki de orada doð dunuz, hayatý mda mühim bir yeri vardý r. Sizin sahillerinizde, o denize bakarak, o lodos dalgalarý ný seyrederek, benim gençlið imde þ imdikinden çok az verimli olan meyve bahçelerinde dolaþ ý rken ilk þ iirlerimi tasavvur ettim ve edebiyattan baþ ka bir þ ey yapamayacað ý mý anladý m. Yavaþ yavaþ bir hülya adamý oldum. Hayatý mý herhangi bir antolojide bulabilirsiniz.1901'de doð dum. Babam ka-dý ydý . Bu yüzden çocukluð um daha ziyade onun Anadolu'da tayin olduð u yerlerde geçti. Ý s-tanbul'da iki memuriyet arasý nda kalý yorduk. Ergani madeninde üç yaþ ý mda iken bir gün ken-dime rastladý m. Çok karlý bir gündü. Ben sý cak ve buð ulu bir camdan karla örtülü bayý ra baký -yordum. Sonra birdenbire kar tekrar yað maya baþ ladý . Bir çeþ it çok lezzetli bir hayranlý k içinde kalmý þ tý m. Bu âný her karlý günde hatý rlar ve yað masý ný beklerim.

Ergani'den sonra Sinop'a gittik (1908-1910) . Orada denizle dost oldum. Çocukluð umun en büyük zevki bir berzahta kurulu þ ehrin iki yaný ndaki deniz ký yý sý nda oynamaktý . Tophane tarafý nda (asý l ticaret limaný ;) bir yerde Delibaþ diye bir ustaný n gemi imalâthanesi vardý . Ben yedi, sekiz yaþ ý mda bu geminin gönüllü iþ çileri içindeydim. Fakat arka taraftaki kumlukta dalgalarý n geliþ ini seyretmekten hoþ laný rdý m. Sonradan Þ ile ve Kilyos'a benzedið ini öð ren-dim. Hiçbirisi kumluk sahilde dalgalarý n birbiri ardý nca çý ð lar halinde geliþ i kadar güzel ola-maz. Siirt'te uzak dað lara akþ am saatlerinde çöken yalný zlý ð ý ve yý ldý zlý geceleri taný dý m. Yazlarý çok sý cak olan bu memlekette damlarda yatardý k. Yý ldý zlý gece beni büyülerdi sanki. Sonsuzluk dalga dalga vücudumu ve ruhumu doldururdu. Bir Sümer rahibi gibi muhayyilem hep yý ldý zlarla meþ guldü. Sý rrý n içinde yüzerdim. Buna akþ am saatlerinde uzak dað larý n o korkunç yalný zlý ð ý ný , o ezici morluð u ilave edin. Kerkük'te yine damlarda yatardý k (1913-1914) . Yine gece ve yý ldý zlar. Þ imdi kaybettið imiz bu þ ehre on üç yaþ ý mda gelmiþ tik. Üç evde oturduk. Üçünün de geniþ bahçeleri vardý .

Antalya'ya 1916 sonbaharý nda geldik. Epeyce büyümüþ tüm. Tek baþ ý ma, geceleri deniz ký yý sý nda veya kayalý klarda, Hastahanebaþ ý 'nda gezmek hakký m vardý . Karanlý k epeyce inip de kayalarý n gölgesi beni korkutana kadar orada kalý rdý m. Denizin iki manzarasý beni çý ldý r-tý rdý . Biri bu kayalarý n sahile bakan yerinde sabah ve akþ am saatlerinde durgun denizin ý þ ý -ð ý yla dipteki taþ ve yosunlarla aldý ð ý manzara, biri de öð le saatlerinde güneþ vuran suyun el-mas bir havuz gibi geniþ lemesi. Bunlar benim muhayyilem için büyük manalarý olan þ eylerdi. Bu manalar sade güzel deð ildiler, bana bir türlü çözemedið im bir hakikati veya sý rrý anlatý -yorlardý . Bir gün Ý stanbul'a tahsile gönderecekleri gün, Hastahanebaþ ý 'na giden bu manzara ile bir daha karþ ý laþ tý m. Fakat büsbütün baþ ka þ ekilde. Dostlarý m Ali Kemahlý ile Nail'in evle-rine gidiyordum. Bu evle yandaki evin arasý ndaki boþ luktan yine güneþ in bütün bir saltanat içinde dinlendið i durgun denizi gördüm. Hiçbir þ ey insana bu kadar yaký n ve buna rað men ezici þ ekilde güzel olamazdý . Manzara, söyledið im gibi, benim için yeni deð ildi. Gideceð im evin denize bakan herhangi bir yerinden Nail ile dama oynadý ð ý mý z taraçadan da görebilirdim. Fakat o anda yeni bir þ ey gibi görüyordum. Bir iki dakika büyülenmiþ gibi bu manzaraya baktý ð ý mý hatý rlý yorum. Denizin ve aydý nlý ð ý n dersi miydi? Böyle olsa bile o anda zihnimde herhangi bir vuzuh yoktu. Sadece mühim bir þ ey olduð unu biliyordum. Zaten gördüklerimi zihnî hayatý ma nakledebilecek bir bilgim yoktu. O devirlerde bu þ iire adamaký llý kendimi ve-receð im devirdi. Çocuk denecek seviyede ve sadece roman okumayý seven bir adamdý m. Bu-nunla beraber, çözülmesi gereken psikolojik bir muamma karþ ý sý nda bulunduð umu ve bunun benim gördüð üm þ eyle kaynaþ an þ ey arasý nda halledileceð ini sezdim. Bu manzaraný n sý rrý ný çözebilsem, çözersem, çözebilirsem kendim için her þ eyi halletmiþ olacað ý ma kani idim. Fa-kat henüz çare ve fý rsatlara sahip deð ildim. Bu ancak büyülenme kelimesiyle anlatý labilecek bir histi. Fakat galiba bu da yetmez, hakikat þ u ki, üzerimde bir türlü çözemedið im bir sý r, gelecek zamana ait bir ders tesiri yapý yordu.

1921 yý lý nda tekrar Antalya'ya tatil için döndüð üm zaman bir gün yine Hastahanebaþ ý yolunda iki evin arasý nda tekrar güneþ le birleþ miþ , güneþ in havuzu ve sarayý olmuþ bu su ile karþ ý laþ tý m. Manzara sadece muhteþ emdi. Fakat bu güzellik bana acayip bir ölüm düþ üncesi arasý ndan geldi. Hiçbir þ ey bu kadar insana yaký n, buna rað men bu kadar ezici, ondan ayrý olamazdý . Bu, þ iire adamaký llý kendimi verdið im sene idi. Bir çok þ air okumuþ tum. Yahya Kemal'i, Haþ im'i taný yordum. Zannederim ki, o gün kendi þ iirimin benim dý þ ý mda örneð ini gördüm. Bunu gerçekten anladý m mý ? Bir insan kendisini ancak hayatý ný n küçük meselelerin-den sý yrý ldý ð ý yahut onlarý zihnî bir þ ekle soktuð u zaman bulabilir. Talihimiz içimizde çok gizli bir yerdedir. Fakat ona eriþ ebilmemiz için çok þ eylerden kurtulmamý z lazý mdý r. Bu, bende çok geç oldu.1921 yý lý nda ise, ben henüz bu çað da deð ildim. Dilin dý þ ý nda hiçbir þ eyin üzerinde duramý yordum. Ayný günlerde, yine bulunduð umuz memlekette denizin bir baþ ka manzarasý yla karþ ý laþ tý m. Güvercinlik denen deniz mað arasý ný gördüm. Bu mað ara suyun hücûmuyle, açý lý p kapanan aydý nlý ð ý yle benim için mühim bir þ ey oldu. Dedið im gibi, gör-düklerimi henüz küçük bir keþ if haline getirecek seviyede deð ildim. Fakat estetið imin temeli olan rüya fikri, biraz da bu mað araya bað lý dý r. Huzur romaný mda Antalya'dan bahis vardý r. Hastahanebaþ ý 'ndaki kayalar, güvercinlik ve deniz, Mümtaz'ý n iç hayatý ný n adeta örgüsünü yaparlar. Fakat dikkatli okumak, gizli bað larý bulmak lazý mdý r. Bütün roman bu iç zemin üs-tüne düþ er. Ý stanbul denizi ve Boð aziçi geceleri gene bu senelerde gelir. Fakat asý l hayaller dünyaný n bir tarafý ný çocukluð umun yý ldý zlý geceleri ve insana yalný z nefsinin ve aczinin sem-bolü dað lar, bir tarafý ný deniz üzerine anlattý klarý m teþ kil eder. Bunlar benim þ iirlerimin 'algebre' tarafý dý r diyebilirim. Yý ldý zlý gece ve denize, dað ý n içimizde uyandý rdý ð ý yalný zlý k duygusundan gittim. Deniz insanla durmadan konuþ ur. Bununla beraber yalný zlý k duygusu benden gitmiþ deð ildir. Bittabi bu manzaralarý bu þ ekilde örebilmem için hayata Ý stanbul gibi bir deniz þ ehrinden bakmam gerekirdi. Þ iirde ve fikirde ilk ve galiba yüzünü gördüð üm son hocam Yahya Kemal oldu. Haþ im'i daha evvel okumuþ ve sevmiþ tim. Bu iki þ air bana kendi-lerinden evvelkileri unutturdular. Yahya Kemal'in derslerinden -fakülte hocamdý - ayrý ca eski þ iirlerin lezzetini tattý m. Gâlib'i, Nedîm'i, Bâkî'yi, Nâilî'yi ondan öð rendim ve sevdim. Yahya Kemal'in üzerimdeki asý l tesiri þ iirlerindeki mükemmeliyet fikri ile dil güzellið idir. Dilin kapý sý ný bize o açtý . Bazý larý bu tesiri baþ ka türlü görüyorlar. Hakikatte estetið imiz ayrý -dý r. Yalný z millet ve tarih hakký ndaki fikirlerimde bu büyük adamý n mutlak denecek tesiri vardý r. Beþ Þ ehir adlý kitabý m onun açtý ð ý düþ ünce yolundadý r, hatta ona ithaf edilmiþ ti. Ý ki defasý nda da bu kitap bulunduð um yerde basý lmadý ve ben bu ithafý yapamadý m. Bende asý l büyük tesir, Fransý z þ iirinden ve bu þ iirin, Baudelaire-Mallarme-Valery kolundan geliyor. Fakat bu çizgi de tam deð ildir. Gerard de Nerval diye çok mühim bir Fransý z þ airini, Hoffmann ve Edgar Allan Poe'yu, Faust'u ile Goethe'yi, Dede Efendi'yi, Mozart ve Beetho-ven'i, Bach'ý , sevdið im Fransý z ve Ý talyan ressamlarý ný , Fransý z 'impressioniste' ressamlarý n mühimini, bazý modernlerin payý ný da ayý rmak lazý mdý r. Nihayet bütün bunlara bence an sev-dið im romancý olan Marcel Proust'u da ilave etmek gerekir. Asý l estetið im Valery'yi taný dý k-tan sonra (1928-1930) yý llarý nda teþ ekkül etti. Bu estetið i veya þ iir anlayý þ ý ný rüya kelimesi ve þ uurlu çalý þ ma fikirleri etrafý nda toplamak mümkündür. Yahut da musý kî ve rüya, Valery'nin, 'velev ki, rüyalarý ný yazmak isteyen adam bile azami þ ekilde uyaný k olmalý dý r, ' cümlesini, 'en uyaný k bir gayret ve çalý þ ma ile dildeki bir rüya halini kurma, ' þ eklinde deð iþ tirin, benim þ iir anlayý þ ý m çý kar.

'Ne içindeyim zamaný n' þ iiri, þ iir halini, kozmosla insaný n birleþ mesini nakleder ki, bir çeþ it murakabe (içine dalma) ve rüya halidir. Görüyorsunuz ki, hakikî romaný n tesadüfleri ve tuhaflý klarý ile alâkasý yoktur. Zaten rüyaný n kendisinden ziyade, benim þ iir anlayý þ ý mda, bazý rüyalara içimizde refakat eden duygu mühimdir. Asý l olan duygu bu duygudur. Musikî burada iþ e girer. Çünkü bu duygu musikîþ inas olmamak þ artý yla musikî sevenlerde bu sanatý n uyandý rdý ð ý hisse benzer. Bunu, yaþ adý ð ý mý zdan baþ ka bir zamana gitmek diye tarif edebilirim. Baþ ka türlü ritmi olan ve mekanla, eþ ya ile içten kaynaþ an bir zaman.

Ý kinci þ iir 'Boð azda Akþ am', þ iirin örgüsünü anlatý r. Bu þ iirde realite olarak tek bir bulut vardý r. Akþ amla bu bulut deð iþ ir, fakat biraz kavis olur ve ölür. Attý ð ý çý ð lý klar camlarda tutuþ ur, fakat biraz sonra tekrar bir yý ldý z olarak gelir, Boð az sularý nda yüzer. Böylece bir bulut, bir obje etrafý nda bir atmosferin kurulmasý hikayesi. Burada musikî ile bir benzerlik vardý r. Musikî durmadan deð iþ ir. Deð iþ erek aleminizi içimizde kurar.

Bunlarý n dý þ ý nda þ iirin yapý sý , yahut neticeye bizi vardý rarak çalý þ maný n kendisi gelir. Bence þ iir bir þ ekil meselesidir. Þ ekil her þ eyden evvel dilin vezin ve kafiye ve þ iire ait dið er kaideler yavaþ yavaþ bizde þ ahsî bir teknik haline gelirler. Ve dile bu sayede, evvelâ kendi sesimiz, ve biraz da o yolla ve onunla beraber benlið imiz, iç hayat tecrübelerimiz girer. Sesten çok bahsettim; çünkü insan biraz da sestir. Sesimiz nab-zý mý zla deð iþ ir. Alelade konuþ ma aný nda bile -eð er çok umumi bir þ eyden bahsetmiyorsak- sesimiz daima deð iþ ir. Hislerimiz, heyecanlarý mý z, bütün iç varlý ð ý mý z sesimizdedir. Çý ð lý k þ iirin yapý sý dý r. Bütün mesele dili bir sesin kendisi yapmaktý r. Bu, adý m adý m, yani mý sra mý sra olur. Þ u halde her mý sra þ ekildir. Sanatta hocalarý mdan biri olan ve þ iirlerini çok beð en-dið im Stephane Mallarme mý sraý , 'bir çok kelimeden yapý lmý þ hususi bir dalgalanmasý olan tek ve uzun bir kelime, ' diye tarif eder ki, çok doð rudur. Valery ise, þ airde kulað ý n daima uyaný k bulunmasý gerektið ini söyler ki, ayný þ eydir. Çünkü kulað ý mý z þ iir iþ lerinde en büyük kontroldür. Bence þ iir meselelerinde en güç þ ey, insaný n, kulað ý yla tam bir iþ birlið i yapmasý -dý r. O hem sizin olmalý , hem de sizi idare edecek kadar dý þ arý ný zda, hâttâ tarafsý z olmalý . An-cak bu þ ekilde þ iir nað me olur. Bizi his ve heyecanlarý mý za esir olmaktan kulað ý mý zý n dikkati kurtarý r. O yavaþ yavaþ þ iirle aramý za girer, eseri geçici hislerimizin ifadesi olmaktan kurtarý r. Dilin hamuruna gerektið i gibi þ ekil vermemizi temin eder. Þ iir hakký nda bu tarz düþ ünen, onu sonunda insandan ayý ran bir adamý n niçin roman yazdý ð ý ný þ imdi bana sorabilirsiniz. O zaman size derim ki, þ iir, söylemekten ziyade bir susma iþ idir. Ý þ te o sustuð um þ eyleri hikaye ve ro-manlarý mda anlatý rý m. Onun için mümkün olduð u kadar kapalý alemler olmasý ný istedið im þ iirlerimin anahtarlarý ný roman ve hikayelerim verir.

Þ iir ve sanat anlayý þ ý mda Bergson'un zaman telakkisinin mühim bir yeri vardý r. Pek az okumakla beraber o da borçlu olduð um insanlardandý r. Fakat 1932 yý llarý nda Schopenhauer ve Nietzsche'yi çok okuduð umu da hatý rlatayý m. Rüya meseleleri beni Freud ve psikanalist-lere götürdü.

Ý þ te sanatý m hakký ndaki fikirlerimi öð rendiniz. Ne kazandý ný z? Orasý ný bilmem. Ken-dime gelince... Ý nsan o kadar mühim deð ildir. Ben herkes gibiyim.

Bu mektubu biraz da çocukluð uma göndermiþ gibiyim. Bilmem liseniz hâlâ eski ye-rinde, yani Ambarlý 'da mý ? Sizinle konuþ urken, sizi hep orada tasavvur ettim. Bana vaktiyle olduð um genç adamý hatý rlattý ný z. Onun heyecan ve coþ kunluð unu yaþ adý m. Size teþ ekkür ederim. Arkadaþ larý ný za ve hocalarý ný za selam ve dostluklarý mý , baþ arý dileklerimi söyleyin.

Minnettarý m. Mesut ve çalý þ kan olun, aziz yavrum.

AHMET HAMDİ TANPINAR
----------

23 Haziran 1901'de İstanbul'da doğdu. Baytar mektebini bırakarak girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden 1923'te mezun oldu. Erzurum, Konya ve Ankara liseleriyle, Gazi Eğitim Enstitüsü ve Güzel Sanatlar Akademisi'nde edebiyat öğretmenliği yaptı, aynı akademide estetik ve sanat tarihi dersleri verdi.1939'da İstanbul Üniversitesi'ne Yeni Türk Edebiyatı Profesörü olarak atandı. Maraş Milletvekili olarak 1942-1946 yıllarında Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bulundu. Bir süre Milli Eğitim Müfettişliği yaptı ve Güzel Sanatlar Akademisinde eski görevinde çalıştıktan sonra 1949 yılında İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne yeniden döndü. Bu görevde iken 24 Ocak 1962'de İstanbul'da öldü.

ESERLERİ

ŞİİR:
Bütün Şiirleri (1976-1981)

ROMAN:
Mahur Beste (1944-1975)
Huzur (1949-1983)
Sahnenin Dışındakiler (1973)
Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961-1977)
Aydaki Kadın (1987)

ÖYKÜ:
Abdullah Efendi'nin Rüyaları (1943-1983)
Yaz Yağmuru (1955-1983)
Hikayeler (Kitaplaşmayan iki hikayesiyle birlikte tüm öyküleri,1983)

DENEME:
Beş Şehir (1946-2001)
Edebiyat Üzerine Makaleler (1969-1977)

ANILAR:
Yaşadığım Gibi (1970-1977)

ANTOLOJİLER:
Tevfik Fikret (1937-1944)
Namık Kemal (1942)
Yahya Kemal (1940-1982)
19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi (1942-1985)

NE ICINDEYIM ZAMANIN

Ne icindeyim zamanin,
Ne de busbutun disinda;
Yekpare genis bir anin
Parcalanmis akisinda,

Bir garip ruya rengiyle
Uyumus gibi her sekil,
Ruzgarda ucan tuy bile
Benim kadar hafif degil.

Basim sukutu oguten
Ucsuz, bucaksiz degirmen;
Icim muradima ermis
Abasiz, postsuz bir dervis;

Koku bende bir sarmasik
Olmus dunya sezmekteyim,
Mavi, masmavi bir isik
Ortasinda yuzmekteyim

Ahmet Hamdi TANPINAR

AHMET HAMDI TANPINAR (1901-1962)

Istanbul'da dogdu. Istanbul Edebiyat Fakultesi'ni bitirdikten sonra,
cesitli okullarda ogretmenlik yapti. Guzel Sanatlar Akademisi'nde sanat
ve estetik tarihi dersleri verdi. Edebiyat Fakultesi Turk Dili ve
Edebiyati Bolumu'ne profesor olarak atandi. Maras milletvekili olarak
parlamentoya girdi.1962'de Istanbul'da oldu.

Siir Kitabi: Siirler (1961) .

``Denebilir ki, Hasim'in sairligi, dili zamana uyarak daha sadelesmis,
Hasim'e ozgu aciligini yitirerek Tanpinar'in hayatla barisik
yaradilisina uymus olarak, Tanpinar'in siirlerinde de devam etmistir.
Hasim'in son isiklarla bulutlarin cenk ettigi, ucustugu atesli aksam
havalari, yaz geceleri, mercan dallari, golleri, bulbulleri, bahceleri,
Istanbul'un gurultusuz bir kosesinde eski bir yali gibi Tanpinar'a
miras kalmistir.' (Necati Cumali,1961)

``Tanpinar, siirlerinin cogunda insan kaderinin derin meselelerini,
kainat ile insan varligi arasindaki munasebeti, ask, olum ve sanat
konularini isler. Ruya, hayallerde gizli manalar bulan Tanpinar,
siirlerini umumiyetle kapali, fakat uzak yildizlarin isiklari gibi
sembollerle ormustur.' (Mehmet Kaplan,1965)


Ahmet Necdet,
Modern Turk Siiri
Yonelimler, Tanikliklar, Ornekler
Broy Yayinevi, Ekim 1993.

E tabii posmodern anlatida ironi de önemli...
Kadir Cöpdemir'in radyoda yaptigi arkasi yarin her halde postmoderndir...
Zulm eden agaya karsi mücadele eden ve aganin kiziuna asik delikanli hikayesini ti ye alan arkasi yarin...

Cal cal bitmiyo gardes:

Postmodernizm nedir? 10 SORU - 10 CEVAP
Naki Özkan, Milliyet,23.01.2001

Edebiyatta ve mimaride kullanılmaya başlanan bu kavram siyasi literatürümüze de girdi

Son günlerde 'postmodernizm' kavramı özellikle siyasi konularda çok kullanılmaya başlandı. Mimar Sinan Üniversitesi Sosyoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Ali Akay postmodernizmin ne olduğunu anlattı.

1 - Postmodernizm ne demektir?
Birçok anlamı var. Modernden önce, modernden sonra, eklektizm, avantgard yani öncü olma, bireyleşme, cemaatleşme olarak kullanılıyor.

2 - Bu kavram ne zaman kullanılmaya başlandı?
1960’lı yıllardan itibaren kullanılıyor. Önce edebiyatta,1970’li yıllarda mimaride kullanıldı.1979’da Jean François Lyotard’ın 'Postmodern Durum' adlı kitabıyla bir tartışma başladı.

3 - Modernleşme serüvenimiz bizim postmodernizme açılışımızı daha mı kolaylaştırıyor?
Türkiye olağanüstü modern bir ülke. Herkes yeniye çok açık. Hatta İslami düşünce de modernliği ortaya koyuyor. Türkiye örneğin bir Fransa gibi çok çabuk yeni teknolojilerin kullanımına ayak uyduruyor.

4 - Alışık olunanın dışındaki her şey postmodern midir? 'Ordular fiili darbe yapar, bunun dışındaki müdahaleleri postmoderndir' şeklinde bir tanımlama geçerli mi? 28 Şubat böyle nitelenebilir mi.
Hem asker hem sivil yönetimi,28 Şubat’ta da, cumhuriyetin başından itibaren de var. Eklektizm anlamında, zaten başından beri bizim demokrasimiz postmoderndir. Siviller ve askerler heterojen bir şekilde birbirlerine eklemleniyorlar. Lyotard’ın bu kavramı 'öncü' anlamında kullandığı şekliyle ele alırsak,28 Şubat’a postmodern anlamını yükleyebiliriz. Ama postmoderni aynı zamanda 'tözsüzlük' yani içeriğin olmaması anlamıyla ele alırsak, o zaman 28 Şubat postmodern bir müdahale değildir. Çünkü o, tözlü yani laiklik ve Kemalizm içerikli bir harekettir.

5 - Postmodernizm, içerik değil görüntü mü?
Evet. Baudrillard’ın simülasyon kavramında gerçekten çok görüntünün biricikliği yatar. Kaliforniya eyaletinde gördüğü otobanlardaki 'cazibeli' arabaların ve içindeki 'cazibeli' bakışların ardında yatan bir anlam yoktur.

6 - Kültürde post - modernizm kendisini nasıl gösteriyor?
Kültürler yan yanadır. Çin mutfağı, Japon mutfağı, İngiliz kumaşı, şıklık, hırpanilik, lahmacun, arabesk ve klasik yaylı çalgılar birlikte işlev görür. Her şey ayrışık ve sentezlenmeden yan yana durabilir. Patron da işçi de arabesk dinleyebilir. Bu nedenle artık Türk popu ve arabesk daha fazla burjuvaziye heyecan vermektedir.

7 - Politikaya ilginin azalmasıyla postmodern gelişmelerin arasında bir bağ var mı?
Ayrı ayrı modalar, kültürler, sanatlar, yazarlar birbirlerine kayıtsız kalabilirler. Meraksızlık vardır. Belki de bu yüzden sergiler daha az dolmakta, kitaplar daha az okunmakta. İster Aydınlanmayı yüceltsin, ister Aydınlanma karşıtı bir söylemle pozitivizmi eleştirsin, isterse de dünyanın kaybolan büyüsünü yeniden kazandırmaya çalışsın, fark etmiyor; politikaya ilgi azalıyor. İdeolojilerin yerini kayıtsızlık alıyor. Buna belki de bir tek futbol direniyor. Cemaatleşme ve kabileleşme, diğer yanda ise bireyleşme yan yana duruyor.

8 - Plastik sanatlarda durum nedir?
Tarihi olan ile şimdiki zaman yan yana durabilir. Seza Paker’in, 'Giz ve Açıklık' sergisi(1999) , İtalyan ressam Andrea Mantegna’nın 'Evliler Odası' freskosunun dijital büyütülmüş baskısı ile plastikten yapılma pembe kulakları aynı hamam kubbesi mekanında birbirleriyle diyaloğa girebilir. Resim, video ve fotoğraf aynı sanatçı tarafından kullanılabilir. Ömer Uluç kendi resminin heykelini beraberce yapabilir. El sanatları ile yüksek sanat arasındaki ayrım silinmeye başlar.

9 - Edebiyatta postmodernizm nedir?
Gerçek ve hayalgücü birbirine karışır. Kimin yazdığı değil, ama olayın ne şekilde kurgulandığı önem kazanır. Gerçekten daha gerçek, mistikten daha mistik olaylar dizisi yani hypergerçekler yaşanır. Markalar ve seks bu tip anlatılarda ön plana çıkar. Metinler birbiri içine girer. Neden - sonuç ilişkisi sorun olmaktan çıkarılır. Gabriel Garcia Marguez’in, Umberto Eco’nun, Salman Rüşdi’inin romanları bunlara örnek oluşturur. Bizde de en çok Hilmi Yavuz, Orhan Pamuk ve Oğuz Atay’ın postmodernliğinden söz edilmektedir.

10 - Bir borunun bir kahvenin içine sokulması nedir?
Boru deyince, Paris’teki George Pompidou kültür merkezi aklıma geldi. Ona postmodern bir mimari diyebiliriz. Borular dışarıya çıkarılmış, bir şeffaflık var.


Kaynak: Naki Özkan, Milliyet,23.01.2001

Allah afv etsin, sizler icin bir baska siteden caldim... Hirsizlik esnasinda heyecandan okumaya firsat olmadi, nasipse sizlerle beraber ben de okuyacam...

Postmodernizm


----------

Modern kelimesi ilk olarak Latince modernus biçimiyle 5.yüzyılda Romalı ve Pagan geçmiş ile Hıristiyan dönemi ayırmak için kullanıldı. İçerikleri sürekli değişse de modernlik hep bir eskiden yeniye geçiş olarak algılandı.

Bazılarına göre ise modernlik, Rönesans ile sınırlanır. Aslında bu çok dar bir tanımdır; zira Avrupa'da modern terimi, hep yeni bir dönem bilincinin, antik çağlarla kendisi arasında yeniden gözden geçirilmiş bir ilişki kurduğu dönemlerde ortaya çıkmaktaydı; hatta bu dönemlerde, hep antik çağ, belli bir takım taklitlerle yeniden oluşturulması gereken bir model olarak görülmekteydi.

Modern diye kabul edilen ürünlerin ayırdedici özelliği yeni olmasıdır; bir sonraki stilin yeniliği ile onun modası geçecektir. Ama modaya uygun olanın kısa zamanda modası geçse de, modern olan, klasikle gizli bağını hep sürdürmüştür. Doğaldır ki, zamana karşı dayanan ne olursa olsun daima klasik olarak değerlendirilmiştir. Ama, açıkça modern olan belgeler, bir klasik olma gücünü, geçmiş bir dönemin otoritesinden almıyorlar; tam aksine, modern bir çalışma, bir zamanlar gerçekten modern olduğu için klasik oluyor.

Modernlik anlayışımız, kendisine ait klasik olma ölçüsünü yaratıyor. Bu durumda, klasik modernlikten bahsediyoruz. Modern ve klasik arasındaki ilişki, sabit bir tarihsel referans noktasını tamamen yitirmiştir. Modernlik, geleneğin normalleştirici fonksiyonlarına karşı bir başkaldırıdır. Modernlik normatif olan her şeye karşı isyan deneyimi ile yaşar.

Postmodernizm, post önekinden de anlaşılacağı üzere bir sonralık, bir aşmışlık, bir başkaldırı boyutu taşımaktadır. Hatta genel yapı itibari ile bir tanıma indirgenemeyecek bir karmaşıklığa, düzensizliğe sahipse de öncelikle modernlikle bir hesaplaşma, onu aşma, belki de ondan öncesini barındırma özelliklerine sahip bir akımdır.

Tarihsel olarak bakıldığında, postmodernizm, askeri ve iktisadi Amerikan hakimiyeti akımının üstyapısal ifadesi yada en azından Avrupa-merkezciliğinin sonu olarak görülebilir. Bu iddiada doğruluk payı bulunmakla birlikte böyle bir dönemselleştirme mutlak değildir. Zira modernlik Eflatun'a kadar götürülebiliyorsa, postmodernlik de Sofistlere kadar bağlanabilir. Bu bakış açısında da modern-postmodern ayırımı daha çok felsefi veya metafizik bir ayırım olarak kalmaktadır.

Postmodernizme bir bütünlük, birlik kazandırmak imkansızdır. Heterojenlik, çokseslilik, bölünmüşlük kadar, bunların beraberinde getireceği yanlış anlamaları, yanılgıları da onaylayan ve geniş bir meşruluk zemini oluşturan bir tavırdır. Katı yaklaşımların oluşturduğu ideolojik kalıplara karşı olan postmodernist akım, bilgi kuramını tekdüzelikten ve katılıktan kurtarıp daha hoşgörülü ve açık hale getirme uğraşıdır.

Postmodernistler hiçbir şeyin kesin ve tam olarak bilinemeyeceğini, ilerleme fikrinin hiç bir şeklinin savunulamayacağını ve ekolojik kaygıların öneminin giderek artığını vurgulamaktadırlar. Postmodernizmin gözle görülür bir yapıya büründüğü, belki de en kesin çizgilerle ayrımının belirginleştiği alan mimarlıktır. Geleneksel mimarlığın dogmatizmine karşı çıkış olan modern mimarinin kendisi de zamanla bir dogma halini almıştı.

Modern mimari, süslemeden, tarihsel göndermelerden arındırılmış, soyut formlar üzerine kurulu, işlevsellik ve teknolojinin gereği olma amaçlarına sahip bir mimarlıktır. Modern mimari, pozitivist bir bakış açısıyla tarihi, irrasyonel geçmiş ve rasyonel gelecek diye ikiye bölüyordu.

Postmodernizme göre modernlik, bitmiş bir mükemmellik, netlik, kesinlik ve çelişkisizlik arayışıdır. Modernizm, mimariyi toplumu düzene sokmak için bir araç olarak görüyordu; sonuçta ise, çirkin çağdaş kentler, beton yığınları çıktı ortaya. Postmodernizm ile çoğulculuğun kapısı açıldı; tarih, gelenek içeri alındı. Bunun yanına ilkesizliğin ilke olarak benimsenmesi de eklenince, ortaya kurallarla oynayıp zenginleştirmeye dayalı bir yaratıcılık, demokratik bir perspektif genişliği çıktı.

Postmodernizmde, sıradan olandan, karmaşadan, hatta gündelik hayat görünümlerinden korku duymayan bir rahatlık söz konusudur. Böylece, kahraman, kurtarıcı, topluma biçim verici önderlik hegemonyasının egemen olduğu bir imaj yerine, oportünist veya alçakgönüllü, toplumun haklı veya haksız olmasını sorgulamakla görevli olmadığının bilincinde, 'ya öyle ya böyle'cilikten, 'hem öyle hem böyle' mantığına geçmiş, çoğulcu bir ahlak anlayışını savunan bir bakış açısı belirginleşir.

Popülist kültüre bir kirlenme olarak bakan modernist perspektife zıt olarak, post modernizm komplekslerden sıyrılmış, tarihe ve halka önem veren, 'istediğini yap' tavrına sahip bir anlayıştır. Postmodernizmin en revaçta görülmeye başladığı yıllar, sanayi sonrası toplum, bilgi çağı, iletişim ideolojisi, gibi kavramların da ortaya çıkışı ile çakışıyor. Artık bilime teknoloji öncülük ediyor.

Cümlelerin kodlanabilen, deşifre edilebilen, mesajlara indirgendiği, dilin basitleştirme ve saydamlaştırma çabalarıyla teknolojinin bir aracı haline geldiği bir bağlamda, bu yeni çağda dilin yeri de büyük değişikliğe uğruyor. Bilgi, bir enformasyon yığını olarak görülmeye başlanıyor. Modernlikte bilimin iki temel işlevi olduğu söylenebilirdi. İlki bilimin insanlık yada halk adına yapıldığı savının çevresinde öbekleşen anlayış. Buna göre bilim insanların eşitlikçi şekilde mutluluğunu sağlamaya yönelik bir araç olarak görüldü.

İkinci ekol ise, bilimin bilim için yapıldığı, onun spekülatif evrensel bir oluşum olduğunu iddia eden yaklaşımdır. Yavaş yavaş bu iki anlayışında gerçeği pek yansıtmadığı görülmeye başladı. Bilimin kendi başına mutluluk veya eşitlik sağlamadığı ortaya çıktı önce. Eğitim alanında da aydınlanmış, vatandaşlık bilincine sahip insanlar yetiştirmek, savaşları önlemek gibi soylu amaçlar giderek gözden düştü.

İdeallerin yerini giderek daha iyi bir meslek sahibi olmak yada beceri elde etme özlemi alıyor. Üniversitelerde feodal disiplin ayrımları yavaş yavaş ortadan kalkıyor. Daha genelde, cahillikten suçluluk duyanlar pek çıkmıyor artık. İlk bakışta Amerikanlaşma olarak adlandırılabilecek olan bu yaklaşım, modernliğin çıkmazı olarak da görülebilir. Modernizmin bunalımı ile birlikte, insanlık, ulus, halk, vatan, ploreterya, v.s. gibi tinsel bir değeri vücuda getiren bir özne ile kendini özleştirerek yada böyle bir varlıktan yola çıkarak düşünen ve hareket eden 'aydın'ın ölümü, hiç değilse, evrensellik, tümellik, bütünsellik fikri kadar özne ideolojisinin de darbe yediği bir ortamda, bir daha gelmemek üzere aydının iktidarının sonunu getirecek gibi görünüyor.

Postmodernizm, modernliğin melankolisi veya sinik eklektizmden öte, bütünlük baskısından, bir üst-söylemin otoritesi altında senteze varma baskısından kurtularak, daha da ileri gitme isteği; eşitlikçi anlatının ve sistem teorisyenlerinin konsensusa varma çabalarını, sağlam, istikrarlı düzen arayışlarını reddeden bir tavır.

Her tartışmanın sonu, anlaşma veya uzlaşma değildir artık. Dogmacı ve pozitivist pragmatik baskıya karşı önerilen, paradoks ve çatışmaların içselleştirildiği bir mantık. Modernlik temelinde, devlet ile toplumun, akılcı doğal hukuk ile siyasal ekonominin, bilme ile inanmanın ayrıştırılmaları ve sınırlar koyma ve sınırları tanıma projesidir.

Modernizmde ayrıştırma yanında bu ayrılıklar korunur. Örneğin, bilim, felsefe ve sanat arasında keskin çizgiler vardır. İşte postmodernizm, mevcut sınırları, duvarları ayırımları tanımayan bir yapıdır. Modernizm, toplum ile kültürün ayrışmasına yol açmıştır. modernist kültür, akılcı yaşamın ahlaki temelleriyle taban tabana bir uyumsuzluk oluşturur. Kültür, bu modern biçiminde, ekonomik ve idari zorunlulukların baskısı altında rasyonelleştirilen gündelik hayatın alışılmışlığına ve erdemlerine karşı nefret hissi uyandırmaktadır.

Uzmanlığın ve işbölümünün belirginleştiği modernist akımda, kültürün her alanı, problemlerin uzmanların işi olarak ele alınabildiği kültürel mesleklere göre ayarlanabilirdi. Kültürel geleneklerin profesyonellik alanlarına bölünerek ele alınışı, kültürün her üç boyutunun da (bilim, ahlak ve sanat) esas yapılarını ön plana çıkartır. Böylece her biri bu belirli alanlarda mantıklı olma konusunda diğer insanlardan daha usta görünen uzmanların denetimi altında, bilim, ahlak ve sanat dallarında aklın yapıları ortaya çıkar.

Sonuç olarak uzmanların kültürü ile daha geniş olan toplumun kültürü arasındaki mesafe giderek artar. Uzmanlaşmış yaklaşım ve düşünce yoluyla kültüre dahil edilen şeyler, hemen ve zorunlu olarak gündelik hayata mal olmazlar. Bu türden bir kültürel rasyonelleşme sonucu, gelenekselin zaten değerden düşürülmüş olduğu bir kültür dünyasının giderek daha yoksullaşması ortaya çıkar.18.yüzyıl aydınlanma filozofları tarafından formüle edilen modernlik projesi, nesnel bilimi, evrensel ahlak ve yasayı ve kendi iç mantığı çerçevesinde sanatın özerkliğini geliştirme çabalarından oluşuyordu.

Modernliğin başarısızlığı belki de, hayatının bütünlüğünü, uzmanların kesin etkisine terkedilmiş alanlarla parçalamasıydı. Modern estetiğin sorduğu soru 'güzel nedir? ' değil 'sanatsal olan nedir? ' sorusudur. İktidar siyasi bir partinin elinde bulunduğunda, gerçekçilik, deneysel öncü sanatçı veya bilim adamları üzerindeki zaferini iftira ve yasaklama yoluyla elde eder. Ancak yine de partinin istediği, seçtiği ve uygun gördüğü anlatı, imaj ve formları talep edecek bir izleyici kitlesine ihtiyaç vardır.

Sanatsal denemelere karşı saldırı politik merci tarafından yürütüldüğünde tamamıyla gericidir: estetik yargı, şu yada bu yapıtın, güzelin yerleşik kurallara uygunluğu üstüne karar vermekten başka bir şey yapmaz. Yapıtın, kendini bir sanat eseri kılan özelliklerde ve amatörlerle buluşabilme olasılığından kaygılanması gerekliliğinin yerini, yapıtları ve alıcıyı bir defada ve her zaman için önceden belirleyen ve bunları empoze eden otorite alır.

Editör: - Bu konu ile ilgili kitaplar


----------



[email protected]

Türkcenin su an yasayan en güzel kullanicisi yazar desek abartmis olur muyuz?

1954 Sivas doğumlu. İlk ve orta tahsilini Sivas'ta tamamladıktan sonra 1978 yılında SBF'nin İdare ve Siyaset Bölümü'nden mezun oldu. Bu esnada Sivas'ta üç yıl süreyle mahalli matbuatta çalıştı. Çeşitli dergilerin yayınlanmasına katkıda bulundu.1980 yılında askerlik hizmetini Tatvan ilçesinde yedek subay olarak yerine getirdi. Üç yıl serbest çalıştıktan sonra 1985'de Cumhuriyet Üniversitesi'ne girdi.1987'de yüksek lisans eğitimini,1991'de doktora çalışmasını tamamladı.1993'de yardımcı doçentliğe atandı.1994 yılında Cumhuriyet Üniversitesi bünyesinde kurulan İktisadî ve İdarî Bilimler Fakültesi'ne geçti ve halen bu fakültede görev yapmaktadır. Evli ve iki çocuk babasıdır. Muhtelif dergilerde (Türkiye Günlüğü, Tarih ve Toplum, Dergâh, Türk Edebiyatı, Yeni Türkiye, vb.) yayınlanmış yazıları vardır. Kitap şeklinde yayınlanmış sekiz çalışması bulunmaktadır.

Yayımlanmış kitapları: 1- Ubeydullah Efendi'nin Amerika Hatıraları, İletişim Yayınları, İstanbul,1989 (2. baskı) ,2-Altıncı Şehir, Ötüken Yayınları, İstanbul,1992, (3. baskı) ,
3- Birinci Meşrutiyet Devrinde Ordu ve Siyaset, Cedit Yayınları, Ankara,1993, (Doktora tezi) ,4- İstiklâl Mahkemeleri, Ağaç (Alternatif Üniversite) Yayınları, İstanbul,1993,5- Doğu ve Batı Karşısında Cemil Meriç, Akçay Yayınları, Ankara,1994, (Yüksek lisans tezi) ,
6- Üç Noktanın Söylediği, İnsan Yayınevi, İstanbul,1994 (2. baskı) ,7- Ateş Tecrübeleri, Ötüken Yayınevi, İstanbul,1996,8-Yatağına Kırgın Irmaklar, Ötüken Yay., İstanbul,1997.